Përmbajtja
Formulat matematikore nuk u ngarkuan. Rifreskoni faqen; nëse problemi vazhdon, përdorni versionin PDF.
Qëllimi. Në Kapitullin 2, bashkësitë e hapura u përkufizuan në mënyrë abstrakte. Në shumë situata ato lindin nga një nocion i distancës. Ky leksion e formalizon distancën si metrikë dhe paraqet shembujt që do të përdoren në gjithë Kapitullin 3.
Rezultatet e të nxënit. Në përfundim të leksionit, studenti është në gjendje:
- (1)të formulojë aksiomat e metrikës dhe të verifikojë nëse një funksion i dhënë është metrikë;
- (2)të gjejë një kundërshembull kur një funksion nuk është metrikë, duke treguar aksiomën që dështon;
- (3)të llogarisë distancat sipas metrikave \(d_1\), \(d_2\), \(d_\infty\) në \(\R^{n}\) dhe të krahasojë vlerat e tyre;
- (4)të vërtetojë pabarazinë trekëndore të anasjelltë dhe ta përdorë në vlerësime.
Njohuritë paraprake. Vlera absolute dhe vetitë e saj (Analiza Matematike), mosbarazimi i Cauchy-Schwarz-it në \(\R^{n}\) (Algjebra Lineare) dhe nocioni i funksionit injektiv (Kapitulli 1, Përkufizimi 1.9).
3.1.1. Metrika dhe hapësira metrike
Përkufizimi 3.1.1 (Metrika dhe hapësira metrike). Le të jetë \(X\) një bashkësi jo boshe. Një funksion \(d\colon X\times X\to[0,\infty)\) quhet metrikë në \(X\) nëse, për çdo \(x,y,z\in X\):
- (M1)\(d(x,y)=0\) atëherë dhe vetëm atëherë kur \(x=y\);
- (M2)\(d(x,y)=d(y,x)\) (simetria);
- (M3)\(d(x,z)\le d(x,y)+d(y,z)\) (pabarazia trekëndore).
Çifti \((X,d)\) quhet hapësirë metrike, ndërsa \(d(x,y)\) distanca ndërmjet \(x\) dhe \(y\).
Vërejtje 3.1.2. Kushti \(d(x,y)\ge0\) është i përfshirë në bashkësinë e vlerave \([0,\infty)\); disa autorë e shkruajnë si aksiomë më vete. Ai në fakt rrjedh nga (M1)–(M3): për \(z=x\), pabarazia trekëndore dhe simetria japin \(0=d(x,x)\le d(x,y)+d(y,x)=2d(x,y)\). Nga (M1), distanca ndërmjet dy pikave të ndryshme është rreptësisht pozitive.
Pohimi 3.1.3 (Pabarazia trekëndore e anasjelltë). Për çdo \(x,y,z\) në një hapësirë metrike \((X,d)\) vlen \[ \bigl|d(x,z)-d(y,z)\bigr|\le d(x,y). \]
Vërtetim. Nga pabarazia trekëndore, \(d(x,z)\le d(x,y)+d(y,z)\), pra \(d(x,z)-d(y,z)\le d(x,y)\). Duke ndërruar rolet e \(x\) dhe \(y\) dhe duke përdorur simetrinë, \(d(y,z)\le d(y,x)+d(x,z)=d(x,y)+d(x,z)\), pra \(d(y,z)-d(x,z)\le d(x,y)\). Dy mosbarazimet së bashku japin \(\bigl|d(x,z)-d(y,z)\bigr|\le d(x,y)\).
3.1.2. Shembuj themelorë
Shembulli 3.1.4 (Metrika e zakonshme në \(\R\)). Për \(x,y\in\R\) vendosim \(d(x,y)=|x-y|\). Aksiomat (M1) dhe (M2) rrjedhin nga vetitë e vlerës absolute; pabarazia trekëndore rrjedh nga \[ |x-z|=\bigl|(x-y)+(y-z)\bigr|\le|x-y|+|y-z|. \]
Shembulli 3.1.5 (Metrika diskrete). Në çdo bashkësi jo boshe \(X\) përkufizojmë \[ \dis(x,y)=\begin{cases}0, & x=y,\\ 1, & x\neq y.\end{cases} \] (M1) dhe (M2) janë të menjëhershme. Për (M3): nëse \(x=z\), ana e majtë është \(0\). Nëse \(x\neq z\), atëherë të paktën njëra nga \(x\neq y\) ose \(y\neq z\) vlen (përndryshe \(x=y=z\)), prandaj \(\dis(x,y)+\dis(y,z)\ge1=\dis(x,z)\).
Për metrikën euklidiane na nevojitet një fakt nga Algjebra Lineare.
Fakt 3.1.6 (Mosbarazimi i Cauchy-Schwarz-it, nga Algjebra Lineare). Për çdo \(a=(a_1,\dots,a_n)\) dhe \(b=(b_1,\dots,b_n)\) në \(\R^{n}\), \[ \Bigl|\sum_{i=1}^{n}a_ib_i\Bigr|\le\sqrt{\sum_{i=1}^{n}a_i^{2}}\ \sqrt{\sum_{i=1}^{n}b_i^{2}}. \]
Teorema 3.1.7 (Tri metrika në \(\R^{n}\)). Për \(x=(x_1,\dots,x_n)\) dhe \(y=(y_1,\dots,y_n)\) në \(\R^{n}\), funksionet \[\begin{gathered}d_1(x,y)=\sum_{i=1}^{n}|x_i-y_i|,\\ d_2(x,y)=\sqrt{\sum_{i=1}^{n}(x_i-y_i)^{2}},\\ d_\infty(x,y)=\max_{1\le i\le n}|x_i-y_i|\end{gathered}\] janë metrika në \(\R^{n}\). Metrika \(d_2\) quhet euklidiane.
Vërtetim. Për të tri funksionet, (M1) vlen sepse një shumë, një rrënjë ose një maksimum i numrave jonegativë \(|x_i-y_i|\) është \(0\) atëherë dhe vetëm atëherë kur të gjithë këta numra janë \(0\), pra kur \(x=y\); (M2) vlen sepse \(|x_i-y_i|=|y_i-x_i|\). Mbetet (M3). Le të jenë \(x,y,z\in\R^{n}\).
Për \(d_1\): duke mbledhur \(|x_i-z_i|\le|x_i-y_i|+|y_i-z_i|\) për \(i=1,\dots,n\) përftojmë \(d_1(x,z)\le d_1(x,y)+d_1(y,z)\).
Për \(d_\infty\): për çdo \(i\), \(|x_i-z_i|\le|x_i-y_i|+|y_i-z_i|\le d_\infty(x,y)+d_\infty(y,z)\); duke marrë maksimumin sipas \(i\), përftojmë \(d_\infty(x,z)\le d_\infty(x,y)+d_\infty(y,z)\).
Për \(d_2\): vendosim \(a_i=x_i-y_i\) dhe \(b_i=y_i-z_i\), pra \(a_i+b_i=x_i-z_i\). Sipas Faktit 3.1.6, \[ \sum_{i=1}^{n}(a_i+b_i)^{2}=\sum_{i=1}^{n}a_i^{2}+2\sum_{i=1}^{n}a_ib_i+\sum_{i=1}^{n}b_i^{2} \le\Bigl(\sqrt{\textstyle\sum a_i^{2}}+\sqrt{\textstyle\sum b_i^{2}}\Bigr)^{2}. \] Duke nxjerrë rrënjën katrore nga të dyja anët, \(d_2(x,z)\le d_2(x,y)+d_2(y,z)\).
Pohimi 3.1.8 (Krahasimi i tri metrikave). Për çdo \(x,y\in\R^{n}\), \[ d_\infty(x,y)\le d_2(x,y)\le d_1(x,y)\le n\,d_\infty(x,y). \]
Vërtetim. Shënojmë \(t_i=|x_i-y_i|\ge0\) dhe \(M=\max_i t_i=d_\infty(x,y)\). (i) \(M^{2}\le\sum_i t_i^{2}\), pra \(M\le d_2(x,y)\). (ii) \(\bigl(\sum_i t_i\bigr)^{2}=\sum_i t_i^{2}+2\sum_{i<j}t_it_j\ge\sum_i t_i^{2}\), pra \(d_2(x,y)\le d_1(x,y)\). (iii) \(\sum_i t_i\le nM\).
Shembulli 3.1.9 (E njëjta bashkësi, distanca të ndryshme). Në \(\R^{2}\), për \(x=(0,0)\) dhe \(y=(1,1)\): \[\begin{gathered}d_1(x,y)=2,\\ d_2(x,y)=\sqrt{2},\\ d_\infty(x,y)=1,\end{gathered}\] në përputhje me Pohimin 3.1.8. Gjeometrikisht (Figura 3.1.1), \(d_2\) mat segmentin e drejtë, \(d_1\) gjatësinë e një rruge me segmente paralele me boshtet, ndërsa \(d_\infty\) ndryshimin më të madh të koordinatave.
3.1.3. Si verifikohet një metrikë?
Për të vërtetuar se një funksion \(d\) është metrikë, kontrollojmë me radhë: (1) që vlerat janë jonegative; (2) që vlera \(0\) merret vetëm kur pikat janë të njëjta; (3) simetrinë; (4) pabarazinë trekëndore. Për të treguar se \(d\) nuk është metrikë, mjafton një kundërshembull për një aksiomë të vetme.
Shembulli 3.1.10 (Një funksion që nuk është metrikë). Në \(\R\), funksioni \(\rho(x,y)=(x-y)^{2}\) plotëson (M1) dhe (M2), por jo pabarazinë trekëndore: për \(x=0\), \(y=1\), \(z=2\), \[ \rho(0,2)=4>2=1+1=\rho(0,1)+\rho(1,2). \]
Pohimi 3.1.11 (Shumëzimi me një konstante pozitive). Nëse \(d\) është metrikë në \(X\) dhe \(c>0\), atëherë \(\delta(x,y)=c\,d(x,y)\) është metrikë në \(X\).
Vërtetim. Meqë \(c>0\), \(\delta(x,y)=0\) atëherë dhe vetëm atëherë kur \(d(x,y)=0\), pra kur \(x=y\). Simetria ruhet. Duke shumëzuar \(d(x,z)\le d(x,y)+d(y,z)\) me \(c>0\) përftojmë \(\delta(x,z)\le\delta(x,y)+\delta(y,z)\).
Lidhja me Kapitullin 2. Çdo metrikë \(d\) do të përcaktojë një topologji \(\tau_d\) në \(X\) (Leksioni 3.2). Për metrikën e zakonshme në \(\R\) kjo do të jetë topologjia e zakonshme (Kapitulli 2, Përkufizimi 2.7), ndërsa për metrikën diskrete do të jetë topologjia diskrete (Kapitulli 2, Shembulli 2.3).
3.1.4. Ushtrime të zgjidhura
Çdo ushtrim (në kornizë) pasohet nga zgjidhja e plotë, e cila fillon me metodën; fundi i saj shënohet me \(\square\).
Ushtrimi 3.1.1 (bazë). Në \(\R\) me metrikën e zakonshme, gjeni \(d(-2,3)\) dhe \(d\left(\frac{1}{2},-\frac{3}{2}\right)\).
Zgjidhja
Metoda. Zbatojmë drejtpërdrejt përkufizimin \(d(x,y)=|x-y|\).
\[\begin{gathered}d(-2,3)=|-2-3|=5,\\ d\left(\frac{1}{2},-\frac{3}{2}\right)=\left|\frac{1}{2}+\frac{3}{2}\right|=2.\end{gathered}\]
Ushtrimi 3.1.2 (bazë). Në \(\R^{2}\), gjeni \(d_1(x,y)\), \(d_2(x,y)\) dhe \(d_\infty(x,y)\) për \(x=(1,-1)\) dhe \(y=(4,3)\), dhe kontrolloni Pohimin 3.1.8.
Zgjidhja
Metoda. Gjejmë ndryshimet absolute të koordinatave dhe i kombinojmë sipas secilës metrikë.
Ndryshimet janë \(|1-4|=3\) dhe \(|-1-3|=4\). Prandaj \[\begin{gathered}d_1(x,y)=3+4=7,\\ d_2(x,y)=\sqrt{3^{2}+4^{2}}=5,\\ d_\infty(x,y)=\max\{3,4\}=4,\end{gathered}\] dhe vërtet \(4\le5\le7\le2\cdot4\).
Ushtrimi 3.1.3 (mesatar). Vendosni nëse \(d(x,y)=|x^{2}-y^{2}|\) është metrikë në \(\R\) dhe në \([0,\infty)\).
Zgjidhja
Metoda. Kontrollojmë (M1), aksiomën që varet nga injektiviteti i \(x\mapsto x^{2}\); (M2) dhe (M3) vlejnë për çdo funksion të trajtës \(|f(x)-f(y)|\).
Në \(\R\): \(d(1,-1)=|1-1|=0\), ndërsa \(1\neq-1\); aksioma (M1) dështon, pra \(d\) nuk është metrikë. Në \([0,\infty)\): funksioni \(f(x)=x^{2}\) është injektiv, prandaj \(d(x,y)=0\iff x^{2}=y^{2}\iff x=y\). Simetria është e qartë, dhe \(|x^{2}-z^{2}|\le|x^{2}-y^{2}|+|y^{2}-z^{2}|\) është pabarazia trekëndore e vlerës absolute për numrat \(x^{2},y^{2},z^{2}\). Pra \(d\) është metrikë në \([0,\infty)\).
Ushtrimi 3.1.4 (mesatar). Le të jetë \(d\) metrikë në \(X\). Vërtetoni se \(\delta(x,y)=\dfrac{d(x,y)}{1+d(x,y)}\) është metrikë në \(X\).
Zgjidhja
Metoda. Shkruajmë \(\delta=f\circ d\) me \(f(t)=\frac{t}{1+t}\) dhe përdorim dy veti të \(f\): është rritëse dhe nënaditive.
(M1) dhe (M2): \(\delta(x,y)=0\iff d(x,y)=0\iff x=y\), dhe simetria trashëgohet nga \(d\).
Për \(t\ge0\), funksioni \(f(t)=\frac{t}{1+t}=1-\frac{1}{1+t}\) është rritës. Për \(a,b\ge0\), \[ f(a+b)-f(a)=\frac{a+b}{1+a+b}-\frac{a}{1+a}=\frac{b}{(1+a)(1+a+b)}\le\frac{b}{1+b}=f(b), \] sepse \((1+a)(1+a+b)\ge1+b\). Pra \(f(a+b)\le f(a)+f(b)\). Duke përdorur pabarazinë trekëndore për \(d\) dhe rritjen e \(f\): \[ \delta(x,z)=f\bigl(d(x,z)\bigr)\le f\bigl(d(x,y)+d(y,z)\bigr)\le f\bigl(d(x,y)\bigr)+f\bigl(d(y,z)\bigr)=\delta(x,y)+\delta(y,z). \]
Ushtrimi 3.1.5 (argumentues). Le të jetë \(d\) metrikë në \(X\). Vërtetoni se \(\delta(x,y)=\min\{1,d(x,y)\}\) është metrikë në \(X\).
Zgjidhja
Metoda. Si në Ushtrimin 3.1.4: funksioni \(t\mapsto\min\{1,t\}\) është rritës dhe nënaditiv në \([0,\infty)\).
(M1) dhe (M2) trashëgohen nga \(d\), sepse \(\min\{1,t\}=0\iff t=0\). Për \(a,b\ge0\) vlen \(\min\{1,a+b\}\le\min\{1,a\}+\min\{1,b\}\): nëse \(a\ge1\) ose \(b\ge1\), ana e djathtë është të paktën \(1\), ndërsa ana e majtë është të shumtën \(1\); përndryshe ana e djathtë është \(a+b\ge\min\{1,a+b\}\). Prandaj \[ \delta(x,z)\le\min\{1,d(x,y)+d(y,z)\}\le\delta(x,y)+\delta(y,z). \]
Ushtrimi 3.1.6 (argumentues). Le të jetë \(f\colon X\to\R\) një funksion. Vërtetoni se \(d(x,y)=|f(x)-f(y)|\) është metrikë në \(X\) atëherë dhe vetëm atëherë kur \(f\) është injektiv. Zbatim: \(d(x,y)=|\arctan x-\arctan y|\) është metrikë në \(\R\).
Zgjidhja
Metoda. (M2) dhe (M3) vlejnë gjithmonë për këtë trajtë; (M1) është e barasvlershme me injektivitetin.
Simetria është e qartë, dhe \(|f(x)-f(z)|\le|f(x)-f(y)|+|f(y)-f(z)|\) është pabarazia trekëndore e vlerës absolute. Për (M1): gjithmonë \(d(x,x)=0\), dhe \(d(x,y)=0\iff f(x)=f(y)\). Pra kushti “\(d(x,y)=0\Rightarrow x=y\)” është pikërisht injektiviteti i \(f\). Funksioni \(\arctan\) është rreptësisht rritës në \(\R\), pra injektiv; prandaj \(|\arctan x-\arctan y|\) është metrikë në \(\R\). (Ushtrimi 3.1.3 është rasti \(f(x)=x^{2}\).)
3.1.5. Pyetje për vetëkontroll
- 1.Pse kushti \(d(x,y)\ge0\) nuk mjafton për të përcaktuar një metrikë?
- 2.Çfarë roli luan pabarazia trekëndore në vërtetimet e leksionit?
- 3.Jepni një shembull bashkësie që nuk është nënbashkësi e \(\R^{n}\), por që mund të pajiset me metrikë.
- 4.A është \(d(x,y)=|x-y|^{2}\) metrikë në \(\R\)? Cila aksiomë dështon?
- 5.Pse metrikat \(d_1\), \(d_2\) dhe \(d_\infty\) japin vlera të ndryshme për të njëjtin çift pikash, dhe si renditen këto vlera?
Lidhja me leksionin pasues. Në Leksionin 3.2, metrika do të përdoret për të përkufizuar topat e hapur, fqinjësitë dhe bashkësitë e hapura, dhe për të treguar se këto të fundit formojnë një topologji në kuptimin e Kapitullit 2. Pohimi 3.1.8 do të shpjegojë pse topat e \(d_1\), \(d_2\) dhe \(d_\infty\) janë të përfshirë njëri në tjetrin.
Kuiz vetëvlerësimi
6 pyetje që kontrollojnë kuptimin e koncepteve: pyetje me alternativa, pohime “e vërtetë / e gabuar”, kundërshembuj dhe interpretim formulash. Pas çdo përgjigjeje shfaqet shpjegimi, edhe për alternativën e gabuar që keni zgjedhur, me referencë te teksti. Kuizi është për praktikë dhe mund të riprovohet sa herë të doni.
Zgjidhni përgjigjen e saktë
1. Cila aksiomë e metrikës nuk plotësohet nga \(\rho(x,y)=(x-y)^{2}\) në \(\R\)?
\((x-y)^{2}=0\iff x=y\): (M1) plotësohet.\((x-y)^{2}=(y-x)^{2}\): funksioni është simetrik.\(\rho(0,2)=4>2=\rho(0,1)+\rho(1,2)\) (Shembulli 3.1.10).Zgjidhni përgjigjen e saktë
2. Funksioni \(d(x,y)=|x^{2}-y^{2}|\) në \(\R\):
\(d(1,-1)=0\), ndërsa \(1\neq-1\).(M3) vlen për çdo funksion të trajtës \(|f(x)-f(y)|\); problemi është te (M1).Në \([0,\infty)\), ku \(x\mapsto x^{2}\) është injektiv, ky funksion është metrikë (Ushtrimet 3.1.3 dhe 3.1.6).Zgjidhni përgjigjen e saktë
3. Për \(x=(0,0)\) dhe \(y=(1,1)\) në \(\R^{2}\), vlerat \(\bigl(d_1(x,y),\,d_2(x,y),\,d_\infty(x,y)\bigr)\) janë:
\(d_1\) mbledh ndryshimet: \(1+1=2\); \(d_2\) është gjatësia e segmentit, \(\sqrt{2}\).Renditja është e kundërt: \(d_\infty\le d_2\le d_1\).Shembulli 3.1.9 dhe Figura 3.1.1.E vërtetë apo e gabuar?
4. Për çdo \(x,y\in\R^{n}\) vlen \(d_\infty(x,y)\le d_2(x,y)\le d_1(x,y)\).
Maksimumi i një vargu numrash jonegativë nuk e kalon rrënjën e shumës së katrorëve, e cila nuk e kalon shumën.Pohimi 3.1.8.E vërtetë apo e gabuar?
5. Pabarazia \(\bigl|d(x,z)-d(y,z)\bigr|\le d(x,y)\) do të thotë: kur \(x\) dhe \(y\) janë afër, distancat e tyre deri te çdo pikë \(z\) janë afër.
Pikërisht ky është kuptimi: ndryshimi i distancave kufizohet nga \(d(x,y)\).Pohimi 3.1.3.Zgjidhni përgjigjen e saktë
6. Nëse \(d\) është metrikë, a është \(\delta(x,y)=\min\{1,d(x,y)\}\) metrikë?
Edhe atëherë ana e djathtë është të paktën \(1\ge\delta(x,z)\).\(\min\{1,t\}=0\iff t=0\), pra (M1) ruhet.Ushtrimi 3.1.5.Literatura orientuese
- [1]J. R. Munkres, Topology, botimi i 2-të, Prentice Hall, Upper Saddle River, 2000.
- [2]S. Willard, General Topology, Addison-Wesley, Reading, 1970.