Universiteti i Shkodrës “Luigj Gurakuqi” · Fakulteti i Shkencave të Natyrës · Bachelor në Matematikë · Viti III

TOPOLOGJI

Kapitulli 3 · Hapësirat metrike
Leksioni 3.1 · Metrika: përkufizimi dhe shembujt themelorë

Prof. As. Dr. Siditë Duraj · Viti akademik 2026–2027

Kreu › Kapitulli 3 · Hapësirat metrike › Leksioni 3.1

Përmbajtja
  1. 3.1.1. Metrika dhe hapësira metrike
  2. 3.1.2. Shembuj themelorë
  3. 3.1.3. Si verifikohet një metrikë?
  4. 3.1.4. Ushtrime të zgjidhura
  5. 3.1.5. Pyetje për vetëkontroll
  6. Kuiz vetëvlerësimi
  7. Literatura orientuese

Formulat matematikore nuk u ngarkuan. Rifreskoni faqen; nëse problemi vazhdon, përdorni versionin PDF.

Qëllimi. Në Kapitullin 2, bashkësitë e hapura u përkufizuan në mënyrë abstrakte. Në shumë situata ato lindin nga një nocion i distancës. Ky leksion e formalizon distancën si metrikë dhe paraqet shembujt që do të përdoren në gjithë Kapitullin 3.

Rezultatet e të nxënit. Në përfundim të leksionit, studenti është në gjendje:

  1. (1)të formulojë aksiomat e metrikës dhe të verifikojë nëse një funksion i dhënë është metrikë;
  2. (2)të gjejë një kundërshembull kur një funksion nuk është metrikë, duke treguar aksiomën që dështon;
  3. (3)të llogarisë distancat sipas metrikave \(d_1\), \(d_2\), \(d_\infty\) në \(\R^{n}\) dhe të krahasojë vlerat e tyre;
  4. (4)të vërtetojë pabarazinë trekëndore të anasjelltë dhe ta përdorë në vlerësime.

Njohuritë paraprake. Vlera absolute dhe vetitë e saj (Analiza Matematike), mosbarazimi i Cauchy-Schwarz-it në \(\R^{n}\) (Algjebra Lineare) dhe nocioni i funksionit injektiv (Kapitulli 1, Përkufizimi 1.9).

3.1.1. Metrika dhe hapësira metrike

Përkufizimi 3.1.1 (Metrika dhe hapësira metrike). Le të jetë \(X\) një bashkësi jo boshe. Një funksion \(d\colon X\times X\to[0,\infty)\) quhet metrikë në \(X\) nëse, për çdo \(x,y,z\in X\):

  1. (M1)\(d(x,y)=0\) atëherë dhe vetëm atëherë kur \(x=y\);
  2. (M2)\(d(x,y)=d(y,x)\) (simetria);
  3. (M3)\(d(x,z)\le d(x,y)+d(y,z)\) (pabarazia trekëndore).

Çifti \((X,d)\) quhet hapësirë metrike, ndërsa \(d(x,y)\) distanca ndërmjet \(x\) dhe \(y\).

Vërejtje 3.1.2. Kushti \(d(x,y)\ge0\) është i përfshirë në bashkësinë e vlerave \([0,\infty)\); disa autorë e shkruajnë si aksiomë më vete. Ai në fakt rrjedh nga (M1)–(M3): për \(z=x\), pabarazia trekëndore dhe simetria japin \(0=d(x,x)\le d(x,y)+d(y,x)=2d(x,y)\). Nga (M1), distanca ndërmjet dy pikave të ndryshme është rreptësisht pozitive.

Pohimi 3.1.3 (Pabarazia trekëndore e anasjelltë). Për çdo \(x,y,z\) në një hapësirë metrike \((X,d)\) vlen \[ \bigl|d(x,z)-d(y,z)\bigr|\le d(x,y). \]

Vërtetim. Nga pabarazia trekëndore, \(d(x,z)\le d(x,y)+d(y,z)\), pra \(d(x,z)-d(y,z)\le d(x,y)\). Duke ndërruar rolet e \(x\) dhe \(y\) dhe duke përdorur simetrinë, \(d(y,z)\le d(y,x)+d(x,z)=d(x,y)+d(x,z)\), pra \(d(y,z)-d(x,z)\le d(x,y)\). Dy mosbarazimet së bashku japin \(\bigl|d(x,z)-d(y,z)\bigr|\le d(x,y)\).

3.1.2. Shembuj themelorë

Shembulli 3.1.4 (Metrika e zakonshme në \(\R\)). Për \(x,y\in\R\) vendosim \(d(x,y)=|x-y|\). Aksiomat (M1) dhe (M2) rrjedhin nga vetitë e vlerës absolute; pabarazia trekëndore rrjedh nga \[ |x-z|=\bigl|(x-y)+(y-z)\bigr|\le|x-y|+|y-z|. \]

Shembulli 3.1.5 (Metrika diskrete). Në çdo bashkësi jo boshe \(X\) përkufizojmë \[ \dis(x,y)=\begin{cases}0, & x=y,\\ 1, & x\neq y.\end{cases} \] (M1) dhe (M2) janë të menjëhershme. Për (M3): nëse \(x=z\), ana e majtë është \(0\). Nëse \(x\neq z\), atëherë të paktën njëra nga \(x\neq y\) ose \(y\neq z\) vlen (përndryshe \(x=y=z\)), prandaj \(\dis(x,y)+\dis(y,z)\ge1=\dis(x,z)\).

Për metrikën euklidiane na nevojitet një fakt nga Algjebra Lineare.

Fakt 3.1.6 (Mosbarazimi i Cauchy-Schwarz-it, nga Algjebra Lineare). Për çdo \(a=(a_1,\dots,a_n)\) dhe \(b=(b_1,\dots,b_n)\) në \(\R^{n}\), \[ \Bigl|\sum_{i=1}^{n}a_ib_i\Bigr|\le\sqrt{\sum_{i=1}^{n}a_i^{2}}\ \sqrt{\sum_{i=1}^{n}b_i^{2}}. \]

Teorema 3.1.7 (Tri metrika në \(\R^{n}\)). Për \(x=(x_1,\dots,x_n)\) dhe \(y=(y_1,\dots,y_n)\) në \(\R^{n}\), funksionet \[\begin{gathered}d_1(x,y)=\sum_{i=1}^{n}|x_i-y_i|,\\ d_2(x,y)=\sqrt{\sum_{i=1}^{n}(x_i-y_i)^{2}},\\ d_\infty(x,y)=\max_{1\le i\le n}|x_i-y_i|\end{gathered}\] janë metrika në \(\R^{n}\). Metrika \(d_2\) quhet euklidiane.

Vërtetim. Për të tri funksionet, (M1) vlen sepse një shumë, një rrënjë ose një maksimum i numrave jonegativë \(|x_i-y_i|\) është \(0\) atëherë dhe vetëm atëherë kur të gjithë këta numra janë \(0\), pra kur \(x=y\); (M2) vlen sepse \(|x_i-y_i|=|y_i-x_i|\). Mbetet (M3). Le të jenë \(x,y,z\in\R^{n}\).

Për \(d_1\): duke mbledhur \(|x_i-z_i|\le|x_i-y_i|+|y_i-z_i|\) për \(i=1,\dots,n\) përftojmë \(d_1(x,z)\le d_1(x,y)+d_1(y,z)\).

Për \(d_\infty\): për çdo \(i\), \(|x_i-z_i|\le|x_i-y_i|+|y_i-z_i|\le d_\infty(x,y)+d_\infty(y,z)\); duke marrë maksimumin sipas \(i\), përftojmë \(d_\infty(x,z)\le d_\infty(x,y)+d_\infty(y,z)\).

Për \(d_2\): vendosim \(a_i=x_i-y_i\) dhe \(b_i=y_i-z_i\), pra \(a_i+b_i=x_i-z_i\). Sipas Faktit 3.1.6, \[ \sum_{i=1}^{n}(a_i+b_i)^{2}=\sum_{i=1}^{n}a_i^{2}+2\sum_{i=1}^{n}a_ib_i+\sum_{i=1}^{n}b_i^{2} \le\Bigl(\sqrt{\textstyle\sum a_i^{2}}+\sqrt{\textstyle\sum b_i^{2}}\Bigr)^{2}. \] Duke nxjerrë rrënjën katrore nga të dyja anët, \(d_2(x,z)\le d_2(x,y)+d_2(y,z)\).

Pohimi 3.1.8 (Krahasimi i tri metrikave). Për çdo \(x,y\in\R^{n}\), \[ d_\infty(x,y)\le d_2(x,y)\le d_1(x,y)\le n\,d_\infty(x,y). \]

Vërtetim. Shënojmë \(t_i=|x_i-y_i|\ge0\) dhe \(M=\max_i t_i=d_\infty(x,y)\). (i) \(M^{2}\le\sum_i t_i^{2}\), pra \(M\le d_2(x,y)\). (ii) \(\bigl(\sum_i t_i\bigr)^{2}=\sum_i t_i^{2}+2\sum_{i<j}t_it_j\ge\sum_i t_i^{2}\), pra \(d_2(x,y)\le d_1(x,y)\). (iii) \(\sum_i t_i\le nM\).

Shembulli 3.1.9 (E njëjta bashkësi, distanca të ndryshme). Në \(\R^{2}\), për \(x=(0,0)\) dhe \(y=(1,1)\): \[\begin{gathered}d_1(x,y)=2,\\ d_2(x,y)=\sqrt{2},\\ d_\infty(x,y)=1,\end{gathered}\] në përputhje me Pohimin 3.1.8. Gjeometrikisht (Figura 3.1.1), \(d_2\) mat segmentin e drejtë, \(d_1\) gjatësinë e një rruge me segmente paralele me boshtet, ndërsa \(d_\infty\) ndryshimin më të madh të koordinatave.

Plani koordinativ me pikat x në origjinë dhe y në (1, 1); segmenti i drejtë tregon d2 baras rrënjë e dyshit, rruga me dy segmente paralele me boshtet tregon d1 baras 2.
Figura 3.1.1. Distancat ndërmjet \(x=(0,0)\) dhe \(y=(1,1)\): segmenti i drejtë jep \(d_2\), rruga e ndërprerë paralel me boshtet jep \(d_1\), ndërsa \(d_\infty\) është ndryshimi më i madh i koordinatave.

3.1.3. Si verifikohet një metrikë?

Për të vërtetuar se një funksion \(d\) është metrikë, kontrollojmë me radhë: (1) që vlerat janë jonegative; (2) që vlera \(0\) merret vetëm kur pikat janë të njëjta; (3) simetrinë; (4) pabarazinë trekëndore. Për të treguar se \(d\) nuk është metrikë, mjafton një kundërshembull për një aksiomë të vetme.

Shembulli 3.1.10 (Një funksion që nuk është metrikë). Në \(\R\), funksioni \(\rho(x,y)=(x-y)^{2}\) plotëson (M1) dhe (M2), por jo pabarazinë trekëndore: për \(x=0\), \(y=1\), \(z=2\), \[ \rho(0,2)=4>2=1+1=\rho(0,1)+\rho(1,2). \]

Pohimi 3.1.11 (Shumëzimi me një konstante pozitive). Nëse \(d\) është metrikë në \(X\) dhe \(c>0\), atëherë \(\delta(x,y)=c\,d(x,y)\) është metrikë në \(X\).

Vërtetim. Meqë \(c>0\), \(\delta(x,y)=0\) atëherë dhe vetëm atëherë kur \(d(x,y)=0\), pra kur \(x=y\). Simetria ruhet. Duke shumëzuar \(d(x,z)\le d(x,y)+d(y,z)\) me \(c>0\) përftojmë \(\delta(x,z)\le\delta(x,y)+\delta(y,z)\).

Lidhja me Kapitullin 2. Çdo metrikë \(d\) do të përcaktojë një topologji \(\tau_d\) në \(X\) (Leksioni 3.2). Për metrikën e zakonshme në \(\R\) kjo do të jetë topologjia e zakonshme (Kapitulli 2, Përkufizimi 2.7), ndërsa për metrikën diskrete do të jetë topologjia diskrete (Kapitulli 2, Shembulli 2.3).

3.1.4. Ushtrime të zgjidhura

Shkarko PDF-në

Çdo ushtrim (në kornizë) pasohet nga zgjidhja e plotë, e cila fillon me metodën; fundi i saj shënohet me \(\square\).

Ushtrimi 3.1.1 (bazë). Në \(\R\) me metrikën e zakonshme, gjeni \(d(-2,3)\) dhe \(d\left(\frac{1}{2},-\frac{3}{2}\right)\).

Zgjidhja

Metoda. Zbatojmë drejtpërdrejt përkufizimin \(d(x,y)=|x-y|\).

\[\begin{gathered}d(-2,3)=|-2-3|=5,\\ d\left(\frac{1}{2},-\frac{3}{2}\right)=\left|\frac{1}{2}+\frac{3}{2}\right|=2.\end{gathered}\]

Ushtrimi 3.1.2 (bazë). Në \(\R^{2}\), gjeni \(d_1(x,y)\), \(d_2(x,y)\) dhe \(d_\infty(x,y)\) për \(x=(1,-1)\) dhe \(y=(4,3)\), dhe kontrolloni Pohimin 3.1.8.

Zgjidhja

Metoda. Gjejmë ndryshimet absolute të koordinatave dhe i kombinojmë sipas secilës metrikë.

Ndryshimet janë \(|1-4|=3\) dhe \(|-1-3|=4\). Prandaj \[\begin{gathered}d_1(x,y)=3+4=7,\\ d_2(x,y)=\sqrt{3^{2}+4^{2}}=5,\\ d_\infty(x,y)=\max\{3,4\}=4,\end{gathered}\] dhe vërtet \(4\le5\le7\le2\cdot4\).

Ushtrimi 3.1.3 (mesatar). Vendosni nëse \(d(x,y)=|x^{2}-y^{2}|\) është metrikë në \(\R\) dhe në \([0,\infty)\).

Zgjidhja

Metoda. Kontrollojmë (M1), aksiomën që varet nga injektiviteti i \(x\mapsto x^{2}\); (M2) dhe (M3) vlejnë për çdo funksion të trajtës \(|f(x)-f(y)|\).

Në \(\R\): \(d(1,-1)=|1-1|=0\), ndërsa \(1\neq-1\); aksioma (M1) dështon, pra \(d\) nuk është metrikë. Në \([0,\infty)\): funksioni \(f(x)=x^{2}\) është injektiv, prandaj \(d(x,y)=0\iff x^{2}=y^{2}\iff x=y\). Simetria është e qartë, dhe \(|x^{2}-z^{2}|\le|x^{2}-y^{2}|+|y^{2}-z^{2}|\) është pabarazia trekëndore e vlerës absolute për numrat \(x^{2},y^{2},z^{2}\). Pra \(d\) është metrikë në \([0,\infty)\).

Ushtrimi 3.1.4 (mesatar). Le të jetë \(d\) metrikë në \(X\). Vërtetoni se \(\delta(x,y)=\dfrac{d(x,y)}{1+d(x,y)}\) është metrikë në \(X\).

Zgjidhja

Metoda. Shkruajmë \(\delta=f\circ d\) me \(f(t)=\frac{t}{1+t}\) dhe përdorim dy veti të \(f\): është rritëse dhe nënaditive.

(M1) dhe (M2): \(\delta(x,y)=0\iff d(x,y)=0\iff x=y\), dhe simetria trashëgohet nga \(d\).

Për \(t\ge0\), funksioni \(f(t)=\frac{t}{1+t}=1-\frac{1}{1+t}\) është rritës. Për \(a,b\ge0\), \[ f(a+b)-f(a)=\frac{a+b}{1+a+b}-\frac{a}{1+a}=\frac{b}{(1+a)(1+a+b)}\le\frac{b}{1+b}=f(b), \] sepse \((1+a)(1+a+b)\ge1+b\). Pra \(f(a+b)\le f(a)+f(b)\). Duke përdorur pabarazinë trekëndore për \(d\) dhe rritjen e \(f\): \[ \delta(x,z)=f\bigl(d(x,z)\bigr)\le f\bigl(d(x,y)+d(y,z)\bigr)\le f\bigl(d(x,y)\bigr)+f\bigl(d(y,z)\bigr)=\delta(x,y)+\delta(y,z). \]

Ushtrimi 3.1.5 (argumentues). Le të jetë \(d\) metrikë në \(X\). Vërtetoni se \(\delta(x,y)=\min\{1,d(x,y)\}\) është metrikë në \(X\).

Zgjidhja

Metoda. Si në Ushtrimin 3.1.4: funksioni \(t\mapsto\min\{1,t\}\) është rritës dhe nënaditiv në \([0,\infty)\).

(M1) dhe (M2) trashëgohen nga \(d\), sepse \(\min\{1,t\}=0\iff t=0\). Për \(a,b\ge0\) vlen \(\min\{1,a+b\}\le\min\{1,a\}+\min\{1,b\}\): nëse \(a\ge1\) ose \(b\ge1\), ana e djathtë është të paktën \(1\), ndërsa ana e majtë është të shumtën \(1\); përndryshe ana e djathtë është \(a+b\ge\min\{1,a+b\}\). Prandaj \[ \delta(x,z)\le\min\{1,d(x,y)+d(y,z)\}\le\delta(x,y)+\delta(y,z). \]

Ushtrimi 3.1.6 (argumentues). Le të jetë \(f\colon X\to\R\) një funksion. Vërtetoni se \(d(x,y)=|f(x)-f(y)|\) është metrikë në \(X\) atëherë dhe vetëm atëherë kur \(f\) është injektiv. Zbatim: \(d(x,y)=|\arctan x-\arctan y|\) është metrikë në \(\R\).

Zgjidhja

Metoda. (M2) dhe (M3) vlejnë gjithmonë për këtë trajtë; (M1) është e barasvlershme me injektivitetin.

Simetria është e qartë, dhe \(|f(x)-f(z)|\le|f(x)-f(y)|+|f(y)-f(z)|\) është pabarazia trekëndore e vlerës absolute. Për (M1): gjithmonë \(d(x,x)=0\), dhe \(d(x,y)=0\iff f(x)=f(y)\). Pra kushti “\(d(x,y)=0\Rightarrow x=y\)” është pikërisht injektiviteti i \(f\). Funksioni \(\arctan\) është rreptësisht rritës në \(\R\), pra injektiv; prandaj \(|\arctan x-\arctan y|\) është metrikë në \(\R\). (Ushtrimi 3.1.3 është rasti \(f(x)=x^{2}\).)

3.1.5. Pyetje për vetëkontroll

  1. 1.Pse kushti \(d(x,y)\ge0\) nuk mjafton për të përcaktuar një metrikë?
  2. 2.Çfarë roli luan pabarazia trekëndore në vërtetimet e leksionit?
  3. 3.Jepni një shembull bashkësie që nuk është nënbashkësi e \(\R^{n}\), por që mund të pajiset me metrikë.
  4. 4.A është \(d(x,y)=|x-y|^{2}\) metrikë në \(\R\)? Cila aksiomë dështon?
  5. 5.Pse metrikat \(d_1\), \(d_2\) dhe \(d_\infty\) japin vlera të ndryshme për të njëjtin çift pikash, dhe si renditen këto vlera?

Lidhja me leksionin pasues. Në Leksionin 3.2, metrika do të përdoret për të përkufizuar topat e hapur, fqinjësitë dhe bashkësitë e hapura, dhe për të treguar se këto të fundit formojnë një topologji në kuptimin e Kapitullit 2. Pohimi 3.1.8 do të shpjegojë pse topat e \(d_1\), \(d_2\) dhe \(d_\infty\) janë të përfshirë njëri në tjetrin.

Kuiz vetëvlerësimi

6 pyetje që kontrollojnë kuptimin e koncepteve: pyetje me alternativa, pohime “e vërtetë / e gabuar”, kundërshembuj dhe interpretim formulash. Pas çdo përgjigjeje shfaqet shpjegimi, edhe për alternativën e gabuar që keni zgjedhur, me referencë te teksti. Kuizi është për praktikë dhe mund të riprovohet sa herë të doni.

Zgjidhni përgjigjen e saktë

1. Cila aksiomë e metrikës nuk plotësohet nga \(\rho(x,y)=(x-y)^{2}\) në \(\R\)?

Zgjidhni përgjigjen e saktë

2. Funksioni \(d(x,y)=|x^{2}-y^{2}|\) në \(\R\):

Zgjidhni përgjigjen e saktë

3. Për \(x=(0,0)\) dhe \(y=(1,1)\) në \(\R^{2}\), vlerat \(\bigl(d_1(x,y),\,d_2(x,y),\,d_\infty(x,y)\bigr)\) janë:

E vërtetë apo e gabuar?

4. Për çdo \(x,y\in\R^{n}\) vlen \(d_\infty(x,y)\le d_2(x,y)\le d_1(x,y)\).

E vërtetë apo e gabuar?

5. Pabarazia \(\bigl|d(x,z)-d(y,z)\bigr|\le d(x,y)\) do të thotë: kur \(x\) dhe \(y\) janë afër, distancat e tyre deri te çdo pikë \(z\) janë afër.

Zgjidhni përgjigjen e saktë

6. Nëse \(d\) është metrikë, a është \(\delta(x,y)=\min\{1,d(x,y)\}\) metrikë?

Literatura orientuese

  1. [1]J. R. Munkres, Topology, botimi i 2-të, Prentice Hall, Upper Saddle River, 2000.
  2. [2]S. Willard, General Topology, Addison-Wesley, Reading, 1970.