Përmbajtja
- 2.1. Përkufizimi dhe aksiomat e topologjisë
- 2.2. Topologjia e zakonshme dhe shembuj të tjerë
- 2.3. Bashkësitë e mbyllura
- 2.4. Krahasimi i topologjive
- 2.5. Bazat e një topologjie
- 2.6. Nënbazat dhe fqinjësitë
- 2.7. Përmbledhje dhe gabime të zakonshme
- 2.8. Ushtrime të zgjidhura për seminar
- 2.9. Pyetje për vetëkontroll
- Kuiz vetëvlerësimi
- Literatura
Formulat matematikore nuk u ngarkuan. Rifreskoni faqen; nëse problemi vazhdon, përdorni versionin PDF.
Qëllimi. Në Analizën Matematike, bashkësitë e hapura të \(\R\) përkufizohen me anë të distancës. Ky kapitull i shkëput ato nga distanca: një topologji në një bashkësi \(X\) është thjesht një familje nënbashkësish që sillet ndaj bashkimeve dhe prerjeve si bashkësitë e hapura të \(\R\). Mbi këtë nocion do të ndërtohen vazhdueshmëria, konvergjenca dhe hapësirat metrike të Kapitullit 3.
Rezultatet e të nxënit. Në përfundim të kapitullit, studenti është në gjendje:
- (1)të verifikojë nëse një familje nënbashkësish është topologji, duke kontrolluar secilën aksiomë ose duke gjetur kundërshembull;
- (2)të përshkruajë bashkësitë e hapura dhe të mbyllura për topologjinë diskrete, antidiskrete, të zakonshme, kofinite dhe të gjysmëdrejtëzave;
- (3)të krahasojë dy topologji në të njëjtën bashkësi dhe të argumentojë kur ato janë të pakrahasueshme;
- (4)të vërtetojë nëse një familje është bazë ose nënbazë dhe të përshkruajë topologjinë që ajo gjeneron;
- (5)të karakterizojë bashkësitë e hapura me anë të fqinjësive.
Njohuritë paraprake. Përdoren familjet e indeksuara dhe konventat për familjen boshe (Përkufizimi 1.3, Vërejtja 1.4), ligjet e De Morganit (Teorema 1.7) dhe numërueshmëria e \(\Q\times\Q\) (Rrjedhimet 1.28 dhe 1.31) nga Kapitulli 1, si dhe vetia e Arkimedit dhe dendësia e \(\Q\) në \(\R\) nga Analiza Matematike.
Konventat. \(X\) është një bashkësi çfarëdo (e fundme ose e pafundme) dhe \(\Pfuq(X)\) është bashkësia e të gjitha nënbashkësive të saj. Bashkimi i familjes boshe është \(\varnothing\), prerja e familjes boshe të nënbashkësive të \(X\) është \(X\).
2.1. Përkufizimi dhe aksiomat e topologjisë
Përkufizimi 2.1. Një topologji në bashkësinë \(X\) është një familje \(\tau\subseteq\Pfuq(X)\) që plotëson aksiomat:
- (T1)\(\varnothing\in\tau\) dhe \(X\in\tau\);
- (T2)për çdo familje \((U_i)_{i\in I}\) elementesh të \(\tau\), kemi \(\bigcup_{i\in I}U_i\in\tau\);
- (T3)për çdo \(n\in\N\) dhe çdo \(U_1,\dots,U_n\in\tau\), kemi \(\bigcap_{k=1}^{n}U_k\in\tau\).
Çifti \((X,\tau)\) quhet hapësirë topologjike; elementet e \(\tau\) quhen bashkësi të hapura të \((X,\tau)\).
Vërejtje 2.2.
- (a)Aksioma (T3) kërkon mbyllje vetëm ndaj prerjeve të fundme. Kjo është e domosdoshme: për bashkësitë e hapura të \(\R\), prerja e familjes së pafundme \(\left(-\frac{1}{n},\frac{1}{n}\right)\), \(n\in\N\), është \(\{0\}\), e cila nuk është e hapur (Kapitulli 1, Shembulli 1.6).
- (b)Me konventat për familjen boshe, (T1) mund të shihet si rast i veçantë i (T2) dhe (T3): \(\varnothing\) është bashkimi i familjes boshe dhe \(X\) është prerja e saj. Megjithatë, aksioma (T1) shkruhet shprehimisht, sepse (T3) është formuluar për \(n\ge1\).
- (c)Nga (T3), me induksion, mjafton të kontrollohet prerja e dy bashkësive: nëse \(U\cap V\in\tau\) për çdo \(U,V\in\tau\), atëherë \(U_1\cap\dots\cap U_n=(U_1\cap\dots\cap U_{n-1})\cap U_n\in\tau\).
Shembulli 2.3 (Topologjia diskrete dhe antidiskrete).
- (a)Familja \(\tau_{\mathrm{dis}}=\Pfuq(X)\) është topologji, sepse bashkimi dhe prerja e nënbashkësive të \(X\) janë përsëri nënbashkësi të \(X\). Në këtë topologji, diskrete, çdo nënbashkësi është e hapur.
- (b)Familja \(\tau_{\mathrm{ad}}=\{\varnothing,X\}\) është topologji, e quajtur antidiskrete: bashkimi ose prerja e elementeve të saj është përsëri \(\varnothing\) ose \(X\).
Shembulli 2.4 (Një topologji në një bashkësi me tre elemente). Për \(X=\{a,b,c\}\), familja \(\tau=\{\varnothing,\{a\},\{a,b\},X\}\) është topologji. Elementet e saj formojnë një zinxhir: \(\varnothing\subseteq\{a\}\subseteq\{a,b\}\subseteq X\). Për çdo nënfamilje jo boshe, bashkimi është elementi më i madh dhe prerja elementi më i vogël i saj, të dy në \(\tau\); nënfamilja boshe jep \(\varnothing\) dhe \(X\), që janë në \(\tau\) sipas (T1).
Shembulli 2.5 (Familje që nuk është topologji). Në \(X=\{a,b,c\}\), familja \(\mathcal{F}=\{\varnothing,\{a\},\{b\},X\}\) nuk është topologji, sepse \(\{a\}\cup\{b\}=\{a,b\}\notin\mathcal{F}\): aksioma (T2) nuk plotësohet.
Teorema 2.6. Për çdo topologji \(\tau\) në \(X\) vlen \(\tau_{\mathrm{ad}}\subseteq\tau\subseteq\tau_{\mathrm{dis}}\).
Vërtetim. Sipas (T1), \(\varnothing,X\in\tau\), pra \(\tau_{\mathrm{ad}}\subseteq\tau\). Sipas përkufizimit, \(\tau\subseteq\Pfuq(X)=\tau_{\mathrm{dis}}\).
2.2. Topologjia e zakonshme dhe shembuj të tjerë
Përkufizimi 2.7. Topologjia e zakonshme e \(\R\) është familja \(\tau_{\mathrm{zak}}\) e të gjitha bashkësive \(U\subseteq\R\) të tilla që \[ \forall\,x\in U\ \ \exists\,\varepsilon>0:\ (x-\varepsilon,x+\varepsilon)\subseteq U. \]
Teorema 2.8. Familja \(\tau_{\mathrm{zak}}\) është topologji në \(\R\).
Vërtetim. (T1) Për \(\varnothing\) kushti plotësohet, sepse nuk ka asnjë pikë për të kontrolluar; për \(\R\) çdo \(\varepsilon>0\) shërben.
(T2) Le të jetë \(U=\bigcup_{i\in I}U_i\) me \(U_i\in\tau_{\mathrm{zak}}\) dhe \(x\in U\). Atëherë \(x\in U_j\) për ndonjë \(j\in I\), dhe ekziston \(\varepsilon>0\) me \((x-\varepsilon,x+\varepsilon)\subseteq U_j\subseteq U\).
(T3) Le të jenë \(U_1,\dots,U_n\in\tau_{\mathrm{zak}}\) dhe \(x\in U_1\cap\dots\cap U_n\). Për çdo \(k\) ekziston \(\varepsilon_k>0\) me \((x-\varepsilon_k,x+\varepsilon_k)\subseteq U_k\). Numri \(\varepsilon=\min\{\varepsilon_1,\dots,\varepsilon_n\}\) është pozitiv, dhe \((x-\varepsilon,x+\varepsilon)\subseteq U_k\) për çdo \(k\).
Në Kapitullin 3 do të shihet se ky është rasti i veçantë \(d(x,y)=|x-y|\) i topologjisë së induktuar nga një metrikë.
Përkufizimi 2.9. Topologjia kofinite në një bashkësi \(X\) është \[ \tau_{\mathrm{kof}}=\{\varnothing\}\cup\{U\subseteq X:\ X\setminus U\ \text{është e fundme}\}. \]
Teorema 2.10. Familja \(\tau_{\mathrm{kof}}\) është topologji në \(X\). Nëse \(X\) është e fundme, \(\tau_{\mathrm{kof}}=\tau_{\mathrm{dis}}\).
Vërtetim. (T1) \(\varnothing\in\tau_{\mathrm{kof}}\) sipas përkufizimit, dhe \(X\in\tau_{\mathrm{kof}}\), sepse \(X\setminus X=\varnothing\) është e fundme.
(T2) Le të jetë \(U=\bigcup_{i\in I}U_i\) me \(U_i\in\tau_{\mathrm{kof}}\). Nëse të gjitha \(U_i\) janë boshe (ose \(I=\varnothing\)), atëherë \(U=\varnothing\in\tau_{\mathrm{kof}}\). Përndryshe, ekziston \(j\) me \(U_j\neq\varnothing\), prandaj \(X\setminus U_j\) është e fundme. Sipas ligjeve të De Morganit (Teorema 1.7), \[ X\setminus U=\bigcap_{i\in I}(X\setminus U_i)\subseteq X\setminus U_j, \] dhe një nënbashkësi e një bashkësie të fundme është e fundme. Pra \(U\in\tau_{\mathrm{kof}}\).
(T3) Le të jenë \(U_1,\dots,U_n\in\tau_{\mathrm{kof}}\). Nëse ndonjëra prej tyre është boshe, prerja është boshe. Përndryshe, çdo \(X\setminus U_k\) është e fundme dhe \[ X\setminus\bigcap_{k=1}^{n}U_k=\bigcup_{k=1}^{n}(X\setminus U_k) \] është bashkim i fundëm bashkësish të fundme, pra e fundme.
Nëse \(X\) është e fundme, atëherë çdo \(U\subseteq X\) ka komplement të fundëm, prandaj \(\tau_{\mathrm{kof}}=\Pfuq(X)\).
Shembulli 2.11 (Topologjia e gjysmëdrejtëzave). Në \(\R\) shqyrtojmë \(\tau_{+}=\{\varnothing,\R\}\cup\{(a,\infty):\ a\in\R\}\). Kjo familje është topologji.
(T2) Le të jetë \(\mathcal{A}\subseteq\tau_{+}\) dhe \(U=\bigcup\mathcal{A}\). Nëse \(\R\in\mathcal{A}\), atëherë \(U=\R\); nëse \(\mathcal{A}\) nuk përmban asnjë gjysmëdrejtëz, atëherë \(U=\varnothing\). Le të jetë tani \(A=\{a\in\R:\ (a,\infty)\in\mathcal{A}\}\neq\varnothing\) dhe \(\R\notin\mathcal{A}\). Nëse \(A\) nuk është e kufizuar nga poshtë, atëherë \(U=\R\). Përndryshe, le të jetë \(s=\inf A\); pohojmë se \(U=(s,\infty)\). Vërtet, nëse \(x>s\), sipas përkufizimit të infimumit ekziston \(a\in A\) me \(a<x\), pra \(x\in(a,\infty)\subseteq U\); nëse \(x\le s\), atëherë \(x\le a\) për çdo \(a\in A\), dhe \(x\) nuk i përket asnjë gjysmëdrejtëze të \(\mathcal{A}\).
(T3) Nëse njëra nga bashkësitë është \(\varnothing\), prerja është boshe; bashkësitë e barabarta me \(\R\) nuk ndikojnë në prerje; dhe \((a_1,\infty)\cap\dots\cap(a_n,\infty)=\bigl(\max\{a_1,\dots,a_n\},\infty\bigr)\).
2.3. Bashkësitë e mbyllura
Përkufizimi 2.12. Në një hapësirë topologjike \((X,\tau)\), bashkësia \(F\subseteq X\) quhet e mbyllur nëse \(X\setminus F\in\tau\).
Vërejtje 2.13. “E mbyllur” nuk është e kundërta e “e hapur”. Një bashkësi mund të jetë njëkohësisht e hapur dhe e mbyllur (p.sh. \(\varnothing\) dhe \(X\) në çdo hapësirë), ose as e hapur as e mbyllur (Ushtrimi 2.3).
Teorema 2.14 (Aksiomat duale). Në çdo hapësirë topologjike \((X,\tau)\):
- (i)\(\varnothing\) dhe \(X\) janë të mbyllura;
- (ii)prerja e çdo familjeje bashkësish të mbyllura është e mbyllur;
- (iii)bashkimi i çdo familjeje të fundme bashkësish të mbyllura është i mbyllur.
Vërtetim. (i) Komplementet e \(\varnothing\) dhe \(X\) janë përkatësisht \(X\) dhe \(\varnothing\), të hapura sipas (T1).
(ii) Nëse \(F_i\), \(i\in I\), janë të mbyllura, sipas ligjeve të De Morganit (Teorema 1.7) \[ X\setminus\bigcap_{i\in I}F_i=\bigcup_{i\in I}(X\setminus F_i)\in\tau \] sipas (T2).
(iii) Nëse \(F_1,\dots,F_n\) janë të mbyllura, atëherë \[ X\setminus\bigcup_{k=1}^{n}F_k=\bigcap_{k=1}^{n}(X\setminus F_k)\in\tau \] sipas (T3). Për familjen boshe, bashkimi është \(\varnothing\), i mbyllur sipas (i).
Shembulli 2.15.
- (a)Në \((\R,\tau_{\mathrm{zak}})\), bashkësia \([0,1]\) është e mbyllur, sepse \(\R\setminus[0,1]=(-\infty,0)\cup(1,\infty)\) është e hapur: për \(x<0\) mjafton \(\varepsilon=-x\), për \(x>1\) mjafton \(\varepsilon=x-1\). Bashkësia \((0,1)\) është e hapur. Bashkësia \([0,1)\) nuk është as e hapur as e mbyllur (Ushtrimi 2.3).
- (b)Në \((X,\tau_{\mathrm{kof}})\) me \(X\) të pafundme, bashkësitë e mbyllura janë pikërisht bashkësitë e fundme dhe \(X\).
- (c)Në \((X,\tau_{\mathrm{dis}})\) çdo bashkësi është njëkohësisht e hapur dhe e mbyllur; në \((X,\tau_{\mathrm{ad}})\) bashkësitë e mbyllura janë vetëm \(\varnothing\) dhe \(X\).
2.4. Krahasimi i topologjive
Përkufizimi 2.16. Le të jenë \(\tau_1\) dhe \(\tau_2\) topologji në të njëjtën bashkësi \(X\). Nëse \(\tau_1\subseteq\tau_2\), themi se \(\tau_2\) është më e imët se \(\tau_1\) dhe se \(\tau_1\) është më e trashë se \(\tau_2\). Nëse asnjëra nuk përmbahet në tjetrën, topologjitë quhen të pakrahasueshme.
Shembulli 2.17.
- (a)Sipas Teoremës 2.6, në çdo bashkësi topologjia antidiskrete është më e trasha dhe ajo diskrete më e imta.
- (b)Në \(\R\), \(\tau_{\mathrm{kof}}\subseteq\tau_{\mathrm{zak}}\): nëse \(U\in\tau_{\mathrm{kof}}\) dhe \(U\neq\varnothing\), atëherë \(\R\setminus U\) është e fundme, pra e mbyllur në \(\tau_{\mathrm{zak}}\) (Ushtrimi 2.4), dhe \(U\) është e hapur në \(\tau_{\mathrm{zak}}\). Përfshirja është strikte (Ushtrimi 2.4).
- (c)Në \(X=\{a,b\}\), topologjitë \(\{\varnothing,\{a\},X\}\) dhe \(\{\varnothing,\{b\},X\}\) janë të pakrahasueshme.
Teorema 2.18. Prerja \(\bigcap_{\alpha\in A}\tau_\alpha\) e një familjeje jo boshe topologjish në \(X\) është topologji në \(X\).
Vërtetim. Le të jetë \(\tau=\bigcap_{\alpha\in A}\tau_\alpha\). (T1) \(\varnothing\) dhe \(X\) i përkasin çdo \(\tau_\alpha\), pra edhe \(\tau\)-së. (T2) Nëse \(U_i\in\tau\) për çdo \(i\in I\), atëherë \(U_i\in\tau_\alpha\) për çdo \(i\) dhe çdo \(\alpha\); meqë çdo \(\tau_\alpha\) është topologji, \(\bigcup_i U_i\in\tau_\alpha\) për çdo \(\alpha\), pra \(\bigcup_iU_i\in\tau\). (T3) Arsyetohet njësoj për prerjet e fundme. Kushti \(A\neq\varnothing\) nevojitet, që prerja të merret brenda \(\Pfuq(X)\).
Rrjedhimi 2.19. Për çdo familje \(\mathcal{A}\subseteq\Pfuq(X)\) ekziston një topologji më e trashë se të gjitha topologjitë që përmbajnë \(\mathcal{A}\), e cila e përmban vetë \(\mathcal{A}\): prerja e të gjitha topologjive në \(X\) që përmbajnë \(\mathcal{A}\). Ajo quhet topologjia e gjeneruar nga \(\mathcal{A}\).
Vërtetim. Familja e topologjive që përmbajnë \(\mathcal{A}\) është jo boshe, sepse përmban \(\tau_{\mathrm{dis}}=\Pfuq(X)\). Sipas Teoremës 2.18, prerja e saj është topologji; ajo përmban \(\mathcal{A}\) dhe përmbahet në çdo topologji që përmban \(\mathcal{A}\).
Vërejtje 2.20. Bashkimi i dy topologjive nuk është domosdoshmërisht topologji. Për \(X=\{a,b,c\}\), \(\tau_1=\{\varnothing,\{a\},X\}\) dhe \(\tau_2=\{\varnothing,\{b\},X\}\) janë topologji, por \(\{a\},\{b\}\in\tau_1\cup\tau_2\), ndërsa \(\{a\}\cup\{b\}=\{a,b\}\notin\tau_1\cup\tau_2\).
2.5. Bazat e një topologjie
Përkufizimi 2.21. Një familje \(\mathcal{B}\subseteq\Pfuq(X)\) quhet bazë (për një topologji në \(X\)) nëse:
- (B1)për çdo \(x\in X\) ekziston \(B\in\mathcal{B}\) me \(x\in B\);
- (B2)për çdo \(B_1,B_2\in\mathcal{B}\) dhe çdo \(x\in B_1\cap B_2\) ekziston \(B_3\in\mathcal{B}\) me \(x\in B_3\subseteq B_1\cap B_2\).
Teorema 2.22 (Topologjia e gjeneruar nga një bazë). Nëse \(\mathcal{B}\) plotëson (B1) dhe (B2), atëherë familja \[ \tau_{\mathcal{B}}=\Bigl\{\bigcup_{B\in\mathcal{C}}B:\ \mathcal{C}\subseteq\mathcal{B}\Bigr\} \] e të gjitha bashkimeve të elementeve të \(\mathcal{B}\) është topologji në \(X\), dhe \(\mathcal{B}\subseteq\tau_{\mathcal{B}}\).
Vërtetim. (T1) Për \(\mathcal{C}=\varnothing\) përftojmë \(\varnothing\in\tau_{\mathcal{B}}\). Për \(\mathcal{C}=\mathcal{B}\), sipas (B1), bashkimi është \(X\).
(T2) Një bashkim bashkimesh elementesh të \(\mathcal{B}\) është përsëri bashkim elementesh të \(\mathcal{B}\): nëse \(U_i=\bigcup\mathcal{C}_i\), atëherë \(\bigcup_iU_i=\bigcup\bigl(\bigcup_i\mathcal{C}_i\bigr)\).
(T3) Sipas Vërejtjes 2.2(c), mjafton prerja e dy bashkësive. Le të jenë \(U,V\in\tau_{\mathcal{B}}\) dhe \(x\in U\cap V\). Ekzistojnë \(B_1,B_2\in\mathcal{B}\) me \(x\in B_1\subseteq U\) dhe \(x\in B_2\subseteq V\); sipas (B2) ekziston \(B_x\in\mathcal{B}\) me \(x\in B_x\subseteq B_1\cap B_2\subseteq U\cap V\). Atëherë \[ U\cap V=\bigcup_{x\in U\cap V}B_x\in\tau_{\mathcal{B}}, \] sepse çdo \(B_x\) përmbahet në \(U\cap V\) dhe çdo \(x\in U\cap V\) i përket \(B_x\). Së fundi, çdo \(B\in\mathcal{B}\) është bashkimi i familjes \(\{B\}\), pra \(\mathcal{B}\subseteq\tau_{\mathcal{B}}\).
Themi se \(\mathcal{B}\) është bazë e topologjisë \(\tau\) nëse \(\tau=\tau_{\mathcal{B}}\).
Teorema 2.23 (Kriteri lokal). Le të jetë \(\mathcal{B}\) bazë e topologjisë \(\tau\). Bashkësia \(U\subseteq X\) është e hapur atëherë dhe vetëm atëherë kur për çdo \(x\in U\) ekziston \(B\in\mathcal{B}\) me \(x\in B\subseteq U\).
Vërtetim. (\(\Rightarrow\)) Nëse \(U=\bigcup\mathcal{C}\) me \(\mathcal{C}\subseteq\mathcal{B}\) dhe \(x\in U\), atëherë \(x\in B\) për ndonjë \(B\in\mathcal{C}\), dhe \(B\subseteq U\).
(\(\Leftarrow\)) Le të jetë \(\mathcal{C}=\{B\in\mathcal{B}:\ B\subseteq U\}\). Atëherë \(\bigcup\mathcal{C}\subseteq U\), dhe sipas hipotezës çdo \(x\in U\) i përket ndonjë elementi të \(\mathcal{C}\). Pra \(U=\bigcup\mathcal{C}\in\tau\).
Shembulli 2.24 (Intervalet e hapura). Familja \(\mathcal{B}=\{(a,b):\ a,b\in\R,\ a<b\}\) është bazë e topologjisë së zakonshme.
(B1) dhe (B2). Çdo \(x\) i përket \((x-1,x+1)\). Nëse \(x\in(a,b)\cap(c,d)\), atëherë \(x\in\bigl(\max\{a,c\},\min\{b,d\}\bigr)=(a,b)\cap(c,d)\).
\(\tau_{\mathcal{B}}=\tau_{\mathrm{zak}}\). Çdo interval \((a,b)\) është i hapur në \(\tau_{\mathrm{zak}}\): për \(x\in(a,b)\) mjafton \(\varepsilon=\min\{x-a,b-x\}\). Pra \(\tau_{\mathcal{B}}\subseteq\tau_{\mathrm{zak}}\) sipas (T2). Anasjelltas, nëse \(U\in\tau_{\mathrm{zak}}\), atëherë për çdo \(x\in U\) ekziston \((x-\varepsilon,x+\varepsilon)\in\mathcal{B}\) me \(x\in(x-\varepsilon,x+\varepsilon)\subseteq U\); sipas argumentit të Teoremës 2.23, \(U\) është bashkim elementesh të \(\mathcal{B}\).
Shembulli 2.25 (Një bazë e numërueshme). Familja \(\mathcal{B}_{\Q}=\{(p,q):\ p,q\in\Q,\ p<q\}\) është gjithashtu bazë e \(\tau_{\mathrm{zak}}\), dhe ajo është e numërueshme. Të dyja pohimet janë vërtetuar në Kapitullin 1 (Ushtrimi 1.13): \(\mathcal{B}_{\Q}\) është e numërueshme sipas numërueshmërisë së \(\Q\times\Q\), dhe për \(x\in(a,b)\) dendësia e \(\Q\) jep \(p,q\in\Q\) me \(a<p<x<q<b\) (Figura 2.1). Kjo do të thotë se \((\R,\tau_{\mathrm{zak}})\) ka bazë të numërueshme.
2.6. Nënbazat dhe fqinjësitë
Përkufizimi 2.26. Një familje \(\mathcal{S}\subseteq\Pfuq(X)\) quhet nënbazë nëse \(\bigcup_{S\in\mathcal{S}}S=X\).
Pohimi 2.27. Nëse \(\mathcal{S}\) është nënbazë, atëherë familja \(\mathcal{B}_{\mathcal{S}}\) e të gjitha prerjeve të fundme \(S_1\cap\dots\cap S_m\), me \(m\ge1\) dhe \(S_1,\dots,S_m\in\mathcal{S}\), është bazë. Topologjia \(\tau_{\mathcal{S}}=\tau_{\mathcal{B}_{\mathcal{S}}}\) quhet topologjia e gjeneruar nga nënbaza \(\mathcal{S}\).
Vërtetim. (B1) Për \(x\in X\), meqë \(\bigcup\mathcal{S}=X\), ekziston \(S\in\mathcal{S}\) me \(x\in S\), dhe \(S\in\mathcal{B}_{\mathcal{S}}\) (prerje me \(m=1\)). (B2) Nëse \(B_1=S_1\cap\dots\cap S_m\) dhe \(B_2=S'_1\cap\dots\cap S'_k\), atëherë \(B_1\cap B_2=S_1\cap\dots\cap S_m\cap S'_1\cap\dots\cap S'_k\in\mathcal{B}_{\mathcal{S}}\); mjafton \(B_3=B_1\cap B_2\).
Shembulli 2.28. Në \(\R\), familja \(\mathcal{S}=\{(-\infty,a):\ a\in\R\}\cup\{(b,\infty):\ b\in\R\}\) është nënbazë dhe gjeneron topologjinë e zakonshme. Vërtet, \(\bigcup\mathcal{S}=\R\). Çdo interval \((b,a)\) me \(b<a\) është prerja \((b,\infty)\cap(-\infty,a)\in\mathcal{B}_{\mathcal{S}}\); prandaj \(\tau_{\mathcal{S}}\) përmban bazën e intervaleve të hapura dhe, sipas Shembullit 2.24, \(\tau_{\mathrm{zak}}\subseteq\tau_{\mathcal{S}}\). Anasjelltas, çdo element i \(\mathcal{S}\) është i hapur në \(\tau_{\mathrm{zak}}\), pra edhe çdo prerje e fundme dhe çdo bashkim i tyre: \(\tau_{\mathcal{S}}\subseteq\tau_{\mathrm{zak}}\).
Përkufizimi 2.29. Në \((X,\tau)\), bashkësia \(N\subseteq X\) quhet fqinjësi e pikës \(x\in X\) nëse ekziston \(U\in\tau\) me \(x\in U\subseteq N\).
Një fqinjësi nuk është domosdoshmërisht e hapur: në \((\R,\tau_{\mathrm{zak}})\), bashkësia \([-1,1]\) është fqinjësi e \(0\), sepse \(0\in(-1,1)\subseteq[-1,1]\), por nuk është e hapur.
Teorema 2.30. Bashkësia \(U\subseteq X\) është e hapur atëherë dhe vetëm atëherë kur është fqinjësi e secilës prej pikave të saj.
Vërtetim. (\(\Rightarrow\)) Nëse \(U\) është e hapur dhe \(x\in U\), atëherë \(x\in U\subseteq U\), pra \(U\) është fqinjësi e \(x\).
(\(\Leftarrow\)) Për çdo \(x\in U\) ekziston \(V_x\in\tau\) me \(x\in V_x\subseteq U\). Atëherë \(U=\bigcup_{x\in U}V_x\), sepse çdo \(V_x\subseteq U\) dhe çdo \(x\in U\) i përket \(V_x\); sipas (T2), \(U\in\tau\). Për \(U=\varnothing\), bashkimi është i familjes boshe dhe \(\varnothing\in\tau\).
Drejt topologjisë. Në Kapitullin 3, një metrikë \(d\) në \(X\) do të japë një topologji \(\tau_d\) me bazë topat e hapur (Leksioni 3.2). Topologjia e zakonshme e Përkufizimit 2.7 është rasti \(d(x,y)=|x-y|\), ndërsa topologjia diskrete merret nga metrika diskrete.
2.7. Përmbledhje dhe gabime të zakonshme
| Nocioni | Rezultati kryesor | Ku përdoret më vonë |
|---|---|---|
| Topologjia | Aksiomat (T1)–(T3); diskrete, antidiskrete, e zakonshme, kofinite (P. 2.1, T. 2.10) | Gjithë lënda |
| Bashkësitë e mbyllura | Aksiomat duale (T. 2.14) | Mbyllja, kufiri, kompaktësia |
| Krahasimi | Prerja e topologjive; topologjia e gjeneruar (T. 2.18, Rr. 2.19) | Topologjitë e induktuara |
| Baza, nënbaza | Topologjia e gjeneruar; kriteri lokal (T. 2.22, T. 2.23) | Topologjia metrike, prodhimi |
| Fqinjësitë | Karakterizimi i të hapurave (T. 2.30) | Vazhdueshmëria në pikë |
Gabime të zakonshme.
- 1.“E mbyllur” si e kundërt e “e hapur”. Një bashkësi mund të jetë të dyja ose asnjëra (Vërejtja 2.13).
- 2.Mbyllja ndaj prerjeve të pafundme. Aksioma (T3) kërkon vetëm prerje të fundme (Vërejtja 2.2).
- 3.Bashkimi i dy topologjive. Ai mund të mos jetë topologji (Vërejtja 2.20); prerja po (Teorema 2.18).
- 4.Kontrolli i (B2) vetëm për bashkësi të barabarta ose të përfshira. Kushti duhet kontrolluar për çdo dy elemente të bazës dhe çdo pikë të prerjes së tyre (Ushtrimi 2.5).
- 5.Fqinjësia si bashkësi e hapur. Fqinjësia vetëm përmban një bashkësi të hapur rreth pikës.
2.8. Ushtrime të zgjidhura për seminar
Çdo ushtrim (në kornizë) pasohet menjëherë nga zgjidhja e plotë. Zgjidhja fillon me metodën dhe vazhdon hap pas hapi; fundi i saj shënohet me \(\square\). Ushtrimet janë ndarë në tre nivele: bazë, mesatar dhe i avancuar.
Niveli bazë
Ushtrimi 2.1. Për \(X=\{1,2,3\}\), vërtetoni nëse \(\tau=\{\varnothing,\{1\},\{2\},\{1,2\},X\}\) është topologji.
Zgjidhja
Metoda. Kontrollojmë (T1), pastaj bashkimet dhe prerjet e çifteve (Vërejtja 2.2(c)); çiftet që përmbajnë \(\varnothing\) ose \(X\) japin përsëri elemente të \(\tau\).
(T1) \(\varnothing,X\in\tau\). Çiftet e tjera: \(\{1\}\cup\{2\}=\{1,2\}\), \(\{1\}\cup\{1,2\}=\{1,2\}\), \(\{2\}\cup\{1,2\}=\{1,2\}\); \(\{1\}\cap\{2\}=\varnothing\), \(\{1\}\cap\{1,2\}=\{1\}\), \(\{2\}\cap\{1,2\}=\{2\}\). Të gjitha janë në \(\tau\). Meqë \(\tau\) është e fundme, bashkimi i çdo nënfamiljeje përftohet duke bashkuar elementet dy nga dy. Pra \(\tau\) është topologji.
Ushtrimi 2.2. Gjeni bashkësitë e mbyllura të topologjisë \(\tau=\{\varnothing,\{a\},X\}\) në \(X=\{a,b\}\).
Zgjidhja
Metoda. Bashkësitë e mbyllura janë pikërisht komplementet e të hapurave.
Komplementet e \(\varnothing\), \(\{a\}\) dhe \(X\) janë përkatësisht \(X\), \(\{b\}\) dhe \(\varnothing\). Pra bashkësitë e mbyllura janë \(\varnothing\), \(\{b\}\) dhe \(X\). Bashkësia \(\{a\}\) është e hapur, por jo e mbyllur; \(\{b\}\) është e mbyllur, por jo e hapur.
Ushtrimi 2.3. Tregoni se \([0,1)\) nuk është as e hapur as e mbyllur në \((\R,\tau_{\mathrm{zak}})\).
Zgjidhja
Metoda. Gjejmë një pikë ku kushti i Përkufizimit 2.7 dështon, një herë për bashkësinë dhe një herë për komplementin.
Jo e hapur. Për \(x=0\in[0,1)\) dhe çdo \(\varepsilon>0\), pika \(-\frac{\varepsilon}{2}\) i përket \((-\varepsilon,\varepsilon)\), por jo \([0,1)\).
Jo e mbyllur. Komplementi është \((-\infty,0)\cup[1,\infty)\). Për \(x=1\) dhe çdo \(\varepsilon>0\), pika \(1-\min\left\{\frac{\varepsilon}{2},\frac{1}{2}\right\}\in[0,1)\) i përket \((1-\varepsilon,1+\varepsilon)\), por jo komplementit. Pra komplementi nuk është i hapur.
Niveli mesatar
Ushtrimi 2.4. Le të jetë \(X\) një bashkësi e pafundme. (a) Vërtetoni se \(\tau_{\mathrm{kof}}\neq\tau_{\mathrm{dis}}\). (b) Për \(X=\R\), vërtetoni se çdo bashkësi e fundme është e mbyllur në \(\tau_{\mathrm{zak}}\) dhe se \(\tau_{\mathrm{kof}}\subsetneq\tau_{\mathrm{zak}}\).
Zgjidhja
Metoda. Për (a) gjejmë një bashkësi të hapur në \(\tau_{\mathrm{dis}}\) që nuk është në \(\tau_{\mathrm{kof}}\); për (b) shqyrtojmë së pari një pikë dhe pastaj përdorim Teoremën 2.14.
(a) Për \(x\in X\), bashkësia \(\{x\}\) është e hapur në \(\tau_{\mathrm{dis}}\), por \(X\setminus\{x\}\) është e pafundme dhe \(\{x\}\neq\varnothing\); pra \(\{x\}\notin\tau_{\mathrm{kof}}\).
(b) Për \(a\in\R\), \(\R\setminus\{a\}=(-\infty,a)\cup(a,\infty)\) është e hapur: për \(x\neq a\) mjafton \(\varepsilon=|x-a|\). Pra \(\{a\}\) është e mbyllur, dhe një bashkësi e fundme, si bashkim i fundëm pikash, është e mbyllur sipas Teoremës 2.14(iii). Prandaj \(\tau_{\mathrm{kof}}\subseteq\tau_{\mathrm{zak}}\) (Shembulli 2.17). Përfshirja është strikte: \((0,1)\in\tau_{\mathrm{zak}}\), por \(\R\setminus(0,1)\) është e pafundme, pra \((0,1)\notin\tau_{\mathrm{kof}}\).
Ushtrimi 2.5. Për \(X=\{a,b,c\}\), vendosni nëse \(\mathcal{B}=\{\{a\},\{a,b\},\{b,c\}\}\) është bazë.
Zgjidhja
Metoda. Kontrollojmë (B1) dhe pastaj (B2) për çdo çift elementesh me prerje jo boshe.
(B1) plotësohet, sepse \(\{a\}\cup\{a,b\}\cup\{b,c\}=X\). Për (B2), \(\{a,b\}\cap\{b,c\}=\{b\}\) dhe \(b\) i përket kësaj prerjeje. Elementet e \(\mathcal{B}\) që përmbajnë \(b\) janë \(\{a,b\}\) dhe \(\{b,c\}\), asnjëri prej të cilëve nuk përmbahet në \(\{b\}\). Kushti (B2) nuk plotësohet, pra \(\mathcal{B}\) nuk është bazë.
Ushtrimi 2.6. Vërtetoni se çdo topologji në një bashkësi të fundme ka një bazë të fundme.
Zgjidhja
Metoda. Tregojmë se vetë topologjia është bazë e saj.
Nëse \(X\) është e fundme, atëherë \(\Pfuq(X)\) është e fundme, prandaj edhe \(\tau\subseteq\Pfuq(X)\) është e fundme. Familja \(\tau\) plotëson (B1), sepse \(X\in\tau\), dhe (B2), sepse \(B_1\cap B_2\in\tau\) sipas (T3). Për më tepër, çdo element i \(\tau_{\tau}\) është bashkim elementesh të \(\tau\), pra element i \(\tau\) sipas (T2), ndërsa \(\tau\subseteq\tau_{\tau}\) sipas Teoremës 2.22. Pra \(\tau_{\tau}=\tau\), dhe \(\tau\) është bazë e fundme e vetvetes.
Niveli i avancuar
Ushtrimi 2.7. Gjeni bashkësitë e mbyllura të topologjisë së gjysmëdrejtëzave \(\tau_{+}\) (Shembulli 2.11) dhe vërtetoni se \(\tau_{+}\subsetneq\tau_{\mathrm{zak}}\).
Zgjidhja
Metoda. Marrim komplementet e elementeve të \(\tau_{+}\); për përfshirjen përdorim Përkufizimin 2.7.
Komplementet e \(\varnothing\), \(\R\) dhe \((a,\infty)\) janë \(\R\), \(\varnothing\) dhe \((-\infty,a]\). Pra bashkësitë e mbyllura janë \(\varnothing\), \(\R\) dhe gjysmëdrejtëzat \((-\infty,a]\), \(a\in\R\).
Çdo \((a,\infty)\) është e hapur në \(\tau_{\mathrm{zak}}\): për \(x>a\) mjafton \(\varepsilon=x-a\). Pra \(\tau_{+}\subseteq\tau_{\mathrm{zak}}\). Përfshirja është strikte: \((0,1)\in\tau_{\mathrm{zak}}\), por \((0,1)\) nuk është as \(\varnothing\), as \(\R\), as e trajtës \((a,\infty)\).
Ushtrimi 2.8. Vërtetoni se topologjia \(\tau_{\mathcal{S}}\) e gjeneruar nga nënbaza \(\mathcal{S}\) është topologjia më e trashë që përmban \(\mathcal{S}\), pra përputhet me topologjinë e gjeneruar nga \(\mathcal{S}\) në kuptimin e Rrjedhimit 2.19.
Zgjidhja
Metoda. Tregojmë dy gjëra: \(\mathcal{S}\subseteq\tau_{\mathcal{S}}\), dhe çdo topologji që përmban \(\mathcal{S}\) përmban \(\tau_{\mathcal{S}}\).
Çdo \(S\in\mathcal{S}\) është prerje me një element, pra \(S\in\mathcal{B}_{\mathcal{S}}\subseteq\tau_{\mathcal{S}}\). Le të jetë \(\tau'\) një topologji me \(\mathcal{S}\subseteq\tau'\). Sipas (T3), çdo prerje e fundme elementesh të \(\mathcal{S}\) është në \(\tau'\), pra \(\mathcal{B}_{\mathcal{S}}\subseteq\tau'\); sipas (T2), çdo bashkim elementesh të \(\mathcal{B}_{\mathcal{S}}\) është në \(\tau'\), pra \(\tau_{\mathcal{S}}\subseteq\tau'\). Kështu \(\tau_{\mathcal{S}}\) përmbahet në çdo topologji që përmban \(\mathcal{S}\) dhe është vetë e tillë; ajo përputhet me prerjen e Rrjedhimit 2.19.
Ushtrimi 2.9. Sa topologji ka në bashkësinë \(X=\{a,b\}\)? Cilat janë të krahasueshme?
Zgjidhja
Metoda. Çdo topologji përmban \(\varnothing\) dhe \(X\) (T1); mbetet të zgjidhet cilat nga \(\{a\}\) dhe \(\{b\}\) përfshihen, dhe të kontrollohen aksiomat.
Nënbashkësitë e mundshme shtesë janë \(\{a\}\) dhe \(\{b\}\), prandaj kandidatët janë katër: \[\begin{gathered}\{\varnothing,X\},\\ \{\varnothing,\{a\},X\},\\ \{\varnothing,\{b\},X\},\\ \{\varnothing,\{a\},\{b\},X\}.\end{gathered}\] Secili është topologji: bashkimet dhe prerjet e elementeve janë përsëri në familje (për të fundit, \(\{a\}\cup\{b\}=X\) dhe \(\{a\}\cap\{b\}=\varnothing\)). Pra ka katër topologji. E para është më e trasha dhe e katërta (diskrete) më e imta; ato janë të krahasueshme me të gjitha. E dyta dhe e treta janë të pakrahasueshme (Shembulli 2.17(c)).
2.9. Pyetje për vetëkontroll
- 1.Pse aksioma (T3) kërkohet vetëm për familje të fundme?
- 2.A mund të jetë një bashkësi njëkohësisht e hapur dhe e mbyllur? Jepni shembuj në dy topologji të ndryshme.
- 3.Cili është dallimi ndërmjet një baze dhe një nënbaze?
- 4.Si verifikohet nëse një familje e dhënë është bazë?
- 5.A është çdo fqinjësi domosdoshmërisht e hapur?
- 6.Pse bashkimi i dy topologjive mund të mos jetë topologji, ndërsa prerja e tyre është gjithmonë topologji?
Lidhja me kapitullin pasues. Kapitulli 3 trajton hapësirat metrike. Leksioni 3.1 përkufizon metrikën; Leksioni 3.2 tregon se topat e hapur janë bazë e një topologjie \(\tau_d\), duke përdorur Përkufizimin 2.1 dhe Teoremën 2.30 të këtij kapitulli.
Lidhja me Kapitullin 3. Në Kapitullin 3 topologjia nuk jepet drejtpërdrejt, por ndërtohet nga një funksion distance. Topat metrikë formojnë një bazë në kuptimin e Përkufizimit 2.21, dhe topologjia e zakonshme \(\tau_{\mathrm{zak}}\) e këtij kapitulli del si topologjia e induktuar nga metrika \(d(x,y)=|x-y|\) (Leksioni 3.2).
Kuiz vetëvlerësimi
9 pyetje që kontrollojnë kuptimin e koncepteve: pyetje me alternativa, pohime “e vërtetë / e gabuar”, kundërshembuj dhe interpretim formulash. Pas çdo përgjigjeje shfaqet shpjegimi, edhe për alternativën e gabuar që keni zgjedhur, me referencë te teksti. Kuizi është për praktikë dhe mund të riprovohet sa herë të doni.
E vërtetë apo e gabuar?
1. Në \(X=\{a,b,c\}\), familja \(\{\varnothing,\{a\},\{b\},X\}\) është topologji.
\(\{a\}\cup\{b\}=\{a,b\}\) nuk i përket familjes: aksioma (T2) dështon.Shembulli 2.5.Zgjidhni përgjigjen e saktë
2. Sa topologji ka në bashkësinë \(X=\{a,b\}\)?
Përveç asaj antidiskrete dhe diskrete, edhe \(\{\varnothing,\{a\},X\}\) dhe \(\{\varnothing,\{b\},X\}\) janë topologji.Të dyja familjet \(\{\varnothing,\{a\},X\}\) dhe \(\{\varnothing,\{b\},X\}\) janë topologji; nuk mjafton njëra.Ushtrimi 2.9.E vërtetë apo e gabuar?
3. Një bashkësi mund të jetë njëkohësisht e hapur dhe e mbyllur.
Në çdo hapësirë, \(\varnothing\) dhe \(X\) janë të dyja; në topologjinë diskrete e tillë është çdo bashkësi.“E mbyllur” nuk është e kundërta e “e hapur” (Vërejtja 2.13).Zgjidhni përgjigjen e saktë
4. Në \((\R,\tau_{\mathrm{zak}})\), bashkësia \([0,1)\) është:
Pika \(0\) nuk ka asnjë interval \((-\varepsilon,\varepsilon)\) që përmbahet në \([0,1)\).Komplementi nuk është i hapur në pikën \(1\).Ushtrimi 2.3.Zgjidhni përgjigjen e saktë
5. Në topologjinë kofinite në një bashkësi të pafundme \(X\), bashkësitë e mbyllura janë:
Një bashkësi është e mbyllur kur komplementi është i hapur, pra bosh ose me komplement të fundëm.Ky është rasti i topologjisë antidiskrete.Shembulli 2.15(b).E vërtetë apo e gabuar?
6. Bashkimi i dy topologjive në të njëjtën bashkësi është gjithmonë topologji.
Për \(\tau_1=\{\varnothing,\{a\},X\}\) dhe \(\tau_2=\{\varnothing,\{b\},X\}\), \(\{a\}\cup\{b\}\notin\tau_1\cup\tau_2\).Vërejtja 2.20; prerja, përkundrazi, është gjithmonë topologji (Teorema 2.18).Zgjidhni përgjigjen e saktë
7. Në \(X=\{a,b,c\}\), familja \(\mathcal{B}=\{\{a\},\{a,b\},\{b,c\}\}\):
Për \(b\in\{a,b\}\cap\{b,c\}=\{b\}\) nuk ka element të \(\mathcal{B}\) brenda \(\{b\}\).(B1) plotësohet: bashkimi i elementeve është \(X\).Ushtrimi 2.5.Zgjidhni përgjigjen e saktë
8. Kriteri lokal “\(U\) e hapur \(\iff\) \(\forall x\in U\ \exists B\in\mathcal{B}:\ x\in B\subseteq U\)” do të thotë:
\(U\) është bashkim elementesh të bazës, p.sh. \((0,1)\cup(2,3)\) nuk është interval.Kjo është shumë e fortë: \((x-1,x+1)\) përmban \(x\) por mund të dalë jashtë \(U\).Teorema 2.23.Literatura
- [1]J. R. Munkres, Topology, botimi i 2-të, Prentice Hall, Upper Saddle River, 2000.
- [2]S. Willard, General Topology, Addison-Wesley, Reading, 1970.
© 2026 Prof. As. Dr. Siditë Duraj · Material mësimor universitar · Universiteti i Shkodrës “Luigj Gurakuqi”