Universiteti i Shkodrës “Luigj Gurakuqi” · Fakulteti i Shkencave të Natyrës · Bachelor në Matematikë · Viti III

TOPOLOGJI

Kapitulli 2 · Hapësirat topologjike

Prof. As. Dr. Siditë Duraj · Viti akademik 2026–2027

Kreu › Kapitulli 2 · Hapësirat topologjike

Përmbajtja
  1. 2.1. Përkufizimi dhe aksiomat e topologjisë
  2. 2.2. Topologjia e zakonshme dhe shembuj të tjerë
  3. 2.3. Bashkësitë e mbyllura
  4. 2.4. Krahasimi i topologjive
  5. 2.5. Bazat e një topologjie
  6. 2.6. Nënbazat dhe fqinjësitë
  7. 2.7. Përmbledhje dhe gabime të zakonshme
  8. 2.8. Ushtrime të zgjidhura për seminar
  9. 2.9. Pyetje për vetëkontroll
  10. Kuiz vetëvlerësimi
  11. Literatura

Formulat matematikore nuk u ngarkuan. Rifreskoni faqen; nëse problemi vazhdon, përdorni versionin PDF.

Qëllimi. Në Analizën Matematike, bashkësitë e hapura të \(\R\) përkufizohen me anë të distancës. Ky kapitull i shkëput ato nga distanca: një topologji në një bashkësi \(X\) është thjesht një familje nënbashkësish që sillet ndaj bashkimeve dhe prerjeve si bashkësitë e hapura të \(\R\). Mbi këtë nocion do të ndërtohen vazhdueshmëria, konvergjenca dhe hapësirat metrike të Kapitullit 3.

Rezultatet e të nxënit. Në përfundim të kapitullit, studenti është në gjendje:

  1. (1)të verifikojë nëse një familje nënbashkësish është topologji, duke kontrolluar secilën aksiomë ose duke gjetur kundërshembull;
  2. (2)të përshkruajë bashkësitë e hapura dhe të mbyllura për topologjinë diskrete, antidiskrete, të zakonshme, kofinite dhe të gjysmëdrejtëzave;
  3. (3)të krahasojë dy topologji në të njëjtën bashkësi dhe të argumentojë kur ato janë të pakrahasueshme;
  4. (4)të vërtetojë nëse një familje është bazë ose nënbazë dhe të përshkruajë topologjinë që ajo gjeneron;
  5. (5)të karakterizojë bashkësitë e hapura me anë të fqinjësive.

Njohuritë paraprake. Përdoren familjet e indeksuara dhe konventat për familjen boshe (Përkufizimi 1.3, Vërejtja 1.4), ligjet e De Morganit (Teorema 1.7) dhe numërueshmëria e \(\Q\times\Q\) (Rrjedhimet 1.28 dhe 1.31) nga Kapitulli 1, si dhe vetia e Arkimedit dhe dendësia e \(\Q\) në \(\R\) nga Analiza Matematike.

Konventat. \(X\) është një bashkësi çfarëdo (e fundme ose e pafundme) dhe \(\Pfuq(X)\) është bashkësia e të gjitha nënbashkësive të saj. Bashkimi i familjes boshe është \(\varnothing\), prerja e familjes boshe të nënbashkësive të \(X\) është \(X\).

2.1. Përkufizimi dhe aksiomat e topologjisë

Përkufizimi 2.1. Një topologji në bashkësinë \(X\) është një familje \(\tau\subseteq\Pfuq(X)\) që plotëson aksiomat:

  1. (T1)\(\varnothing\in\tau\) dhe \(X\in\tau\);
  2. (T2)për çdo familje \((U_i)_{i\in I}\) elementesh të \(\tau\), kemi \(\bigcup_{i\in I}U_i\in\tau\);
  3. (T3)për çdo \(n\in\N\) dhe çdo \(U_1,\dots,U_n\in\tau\), kemi \(\bigcap_{k=1}^{n}U_k\in\tau\).

Çifti \((X,\tau)\) quhet hapësirë topologjike; elementet e \(\tau\) quhen bashkësi të hapura të \((X,\tau)\).

Vërejtje 2.2.

  1. (a)Aksioma (T3) kërkon mbyllje vetëm ndaj prerjeve të fundme. Kjo është e domosdoshme: për bashkësitë e hapura të \(\R\), prerja e familjes së pafundme \(\left(-\frac{1}{n},\frac{1}{n}\right)\), \(n\in\N\), është \(\{0\}\), e cila nuk është e hapur (Kapitulli 1, Shembulli 1.6).
  2. (b)Me konventat për familjen boshe, (T1) mund të shihet si rast i veçantë i (T2) dhe (T3): \(\varnothing\) është bashkimi i familjes boshe dhe \(X\) është prerja e saj. Megjithatë, aksioma (T1) shkruhet shprehimisht, sepse (T3) është formuluar për \(n\ge1\).
  3. (c)Nga (T3), me induksion, mjafton të kontrollohet prerja e dy bashkësive: nëse \(U\cap V\in\tau\) për çdo \(U,V\in\tau\), atëherë \(U_1\cap\dots\cap U_n=(U_1\cap\dots\cap U_{n-1})\cap U_n\in\tau\).

Shembulli 2.3 (Topologjia diskrete dhe antidiskrete).

  1. (a)Familja \(\tau_{\mathrm{dis}}=\Pfuq(X)\) është topologji, sepse bashkimi dhe prerja e nënbashkësive të \(X\) janë përsëri nënbashkësi të \(X\). Në këtë topologji, diskrete, çdo nënbashkësi është e hapur.
  2. (b)Familja \(\tau_{\mathrm{ad}}=\{\varnothing,X\}\) është topologji, e quajtur antidiskrete: bashkimi ose prerja e elementeve të saj është përsëri \(\varnothing\) ose \(X\).

Shembulli 2.4 (Një topologji në një bashkësi me tre elemente). Për \(X=\{a,b,c\}\), familja \(\tau=\{\varnothing,\{a\},\{a,b\},X\}\) është topologji. Elementet e saj formojnë një zinxhir: \(\varnothing\subseteq\{a\}\subseteq\{a,b\}\subseteq X\). Për çdo nënfamilje jo boshe, bashkimi është elementi më i madh dhe prerja elementi më i vogël i saj, të dy në \(\tau\); nënfamilja boshe jep \(\varnothing\) dhe \(X\), që janë në \(\tau\) sipas (T1).

Shembulli 2.5 (Familje që nuk është topologji). Në \(X=\{a,b,c\}\), familja \(\mathcal{F}=\{\varnothing,\{a\},\{b\},X\}\) nuk është topologji, sepse \(\{a\}\cup\{b\}=\{a,b\}\notin\mathcal{F}\): aksioma (T2) nuk plotësohet.

Teorema 2.6. Për çdo topologji \(\tau\) në \(X\) vlen \(\tau_{\mathrm{ad}}\subseteq\tau\subseteq\tau_{\mathrm{dis}}\).

Vërtetim. Sipas (T1), \(\varnothing,X\in\tau\), pra \(\tau_{\mathrm{ad}}\subseteq\tau\). Sipas përkufizimit, \(\tau\subseteq\Pfuq(X)=\tau_{\mathrm{dis}}\).

2.2. Topologjia e zakonshme dhe shembuj të tjerë

Përkufizimi 2.7. Topologjia e zakonshme e \(\R\) është familja \(\tau_{\mathrm{zak}}\) e të gjitha bashkësive \(U\subseteq\R\) të tilla që \[ \forall\,x\in U\ \ \exists\,\varepsilon>0:\ (x-\varepsilon,x+\varepsilon)\subseteq U. \]

Teorema 2.8. Familja \(\tau_{\mathrm{zak}}\) është topologji në \(\R\).

Vërtetim. (T1) Për \(\varnothing\) kushti plotësohet, sepse nuk ka asnjë pikë për të kontrolluar; për \(\R\) çdo \(\varepsilon>0\) shërben.

(T2) Le të jetë \(U=\bigcup_{i\in I}U_i\) me \(U_i\in\tau_{\mathrm{zak}}\) dhe \(x\in U\). Atëherë \(x\in U_j\) për ndonjë \(j\in I\), dhe ekziston \(\varepsilon>0\) me \((x-\varepsilon,x+\varepsilon)\subseteq U_j\subseteq U\).

(T3) Le të jenë \(U_1,\dots,U_n\in\tau_{\mathrm{zak}}\) dhe \(x\in U_1\cap\dots\cap U_n\). Për çdo \(k\) ekziston \(\varepsilon_k>0\) me \((x-\varepsilon_k,x+\varepsilon_k)\subseteq U_k\). Numri \(\varepsilon=\min\{\varepsilon_1,\dots,\varepsilon_n\}\) është pozitiv, dhe \((x-\varepsilon,x+\varepsilon)\subseteq U_k\) për çdo \(k\).

Në Kapitullin 3 do të shihet se ky është rasti i veçantë \(d(x,y)=|x-y|\) i topologjisë së induktuar nga një metrikë.

Përkufizimi 2.9. Topologjia kofinite në një bashkësi \(X\) është \[ \tau_{\mathrm{kof}}=\{\varnothing\}\cup\{U\subseteq X:\ X\setminus U\ \text{është e fundme}\}. \]

Teorema 2.10. Familja \(\tau_{\mathrm{kof}}\) është topologji në \(X\). Nëse \(X\) është e fundme, \(\tau_{\mathrm{kof}}=\tau_{\mathrm{dis}}\).

Vërtetim. (T1) \(\varnothing\in\tau_{\mathrm{kof}}\) sipas përkufizimit, dhe \(X\in\tau_{\mathrm{kof}}\), sepse \(X\setminus X=\varnothing\) është e fundme.

(T2) Le të jetë \(U=\bigcup_{i\in I}U_i\) me \(U_i\in\tau_{\mathrm{kof}}\). Nëse të gjitha \(U_i\) janë boshe (ose \(I=\varnothing\)), atëherë \(U=\varnothing\in\tau_{\mathrm{kof}}\). Përndryshe, ekziston \(j\) me \(U_j\neq\varnothing\), prandaj \(X\setminus U_j\) është e fundme. Sipas ligjeve të De Morganit (Teorema 1.7), \[ X\setminus U=\bigcap_{i\in I}(X\setminus U_i)\subseteq X\setminus U_j, \] dhe një nënbashkësi e një bashkësie të fundme është e fundme. Pra \(U\in\tau_{\mathrm{kof}}\).

(T3) Le të jenë \(U_1,\dots,U_n\in\tau_{\mathrm{kof}}\). Nëse ndonjëra prej tyre është boshe, prerja është boshe. Përndryshe, çdo \(X\setminus U_k\) është e fundme dhe \[ X\setminus\bigcap_{k=1}^{n}U_k=\bigcup_{k=1}^{n}(X\setminus U_k) \] është bashkim i fundëm bashkësish të fundme, pra e fundme.

Nëse \(X\) është e fundme, atëherë çdo \(U\subseteq X\) ka komplement të fundëm, prandaj \(\tau_{\mathrm{kof}}=\Pfuq(X)\).

Shembulli 2.11 (Topologjia e gjysmëdrejtëzave). Në \(\R\) shqyrtojmë \(\tau_{+}=\{\varnothing,\R\}\cup\{(a,\infty):\ a\in\R\}\). Kjo familje është topologji.

(T2) Le të jetë \(\mathcal{A}\subseteq\tau_{+}\) dhe \(U=\bigcup\mathcal{A}\). Nëse \(\R\in\mathcal{A}\), atëherë \(U=\R\); nëse \(\mathcal{A}\) nuk përmban asnjë gjysmëdrejtëz, atëherë \(U=\varnothing\). Le të jetë tani \(A=\{a\in\R:\ (a,\infty)\in\mathcal{A}\}\neq\varnothing\) dhe \(\R\notin\mathcal{A}\). Nëse \(A\) nuk është e kufizuar nga poshtë, atëherë \(U=\R\). Përndryshe, le të jetë \(s=\inf A\); pohojmë se \(U=(s,\infty)\). Vërtet, nëse \(x>s\), sipas përkufizimit të infimumit ekziston \(a\in A\) me \(a<x\), pra \(x\in(a,\infty)\subseteq U\); nëse \(x\le s\), atëherë \(x\le a\) për çdo \(a\in A\), dhe \(x\) nuk i përket asnjë gjysmëdrejtëze të \(\mathcal{A}\).

(T3) Nëse njëra nga bashkësitë është \(\varnothing\), prerja është boshe; bashkësitë e barabarta me \(\R\) nuk ndikojnë në prerje; dhe \((a_1,\infty)\cap\dots\cap(a_n,\infty)=\bigl(\max\{a_1,\dots,a_n\},\infty\bigr)\).

2.3. Bashkësitë e mbyllura

Përkufizimi 2.12. Në një hapësirë topologjike \((X,\tau)\), bashkësia \(F\subseteq X\) quhet e mbyllur nëse \(X\setminus F\in\tau\).

Vërejtje 2.13. “E mbyllur” nuk është e kundërta e “e hapur”. Një bashkësi mund të jetë njëkohësisht e hapur dhe e mbyllur (p.sh. \(\varnothing\) dhe \(X\) në çdo hapësirë), ose as e hapur as e mbyllur (Ushtrimi 2.3).

Teorema 2.14 (Aksiomat duale). Në çdo hapësirë topologjike \((X,\tau)\):

  1. (i)\(\varnothing\) dhe \(X\) janë të mbyllura;
  2. (ii)prerja e çdo familjeje bashkësish të mbyllura është e mbyllur;
  3. (iii)bashkimi i çdo familjeje të fundme bashkësish të mbyllura është i mbyllur.

Vërtetim. (i) Komplementet e \(\varnothing\) dhe \(X\) janë përkatësisht \(X\) dhe \(\varnothing\), të hapura sipas (T1).

(ii) Nëse \(F_i\), \(i\in I\), janë të mbyllura, sipas ligjeve të De Morganit (Teorema 1.7) \[ X\setminus\bigcap_{i\in I}F_i=\bigcup_{i\in I}(X\setminus F_i)\in\tau \] sipas (T2).

(iii) Nëse \(F_1,\dots,F_n\) janë të mbyllura, atëherë \[ X\setminus\bigcup_{k=1}^{n}F_k=\bigcap_{k=1}^{n}(X\setminus F_k)\in\tau \] sipas (T3). Për familjen boshe, bashkimi është \(\varnothing\), i mbyllur sipas (i).

Shembulli 2.15.

  1. (a)Në \((\R,\tau_{\mathrm{zak}})\), bashkësia \([0,1]\) është e mbyllur, sepse \(\R\setminus[0,1]=(-\infty,0)\cup(1,\infty)\) është e hapur: për \(x<0\) mjafton \(\varepsilon=-x\), për \(x>1\) mjafton \(\varepsilon=x-1\). Bashkësia \((0,1)\) është e hapur. Bashkësia \([0,1)\) nuk është as e hapur as e mbyllur (Ushtrimi 2.3).
  2. (b)Në \((X,\tau_{\mathrm{kof}})\) me \(X\) të pafundme, bashkësitë e mbyllura janë pikërisht bashkësitë e fundme dhe \(X\).
  3. (c)Në \((X,\tau_{\mathrm{dis}})\) çdo bashkësi është njëkohësisht e hapur dhe e mbyllur; në \((X,\tau_{\mathrm{ad}})\) bashkësitë e mbyllura janë vetëm \(\varnothing\) dhe \(X\).

2.4. Krahasimi i topologjive

Përkufizimi 2.16. Le të jenë \(\tau_1\) dhe \(\tau_2\) topologji në të njëjtën bashkësi \(X\). Nëse \(\tau_1\subseteq\tau_2\), themi se \(\tau_2\) është më e imët se \(\tau_1\) dhe se \(\tau_1\) është më e trashë se \(\tau_2\). Nëse asnjëra nuk përmbahet në tjetrën, topologjitë quhen të pakrahasueshme.

Shembulli 2.17.

  1. (a)Sipas Teoremës 2.6, në çdo bashkësi topologjia antidiskrete është më e trasha dhe ajo diskrete më e imta.
  2. (b)Në \(\R\), \(\tau_{\mathrm{kof}}\subseteq\tau_{\mathrm{zak}}\): nëse \(U\in\tau_{\mathrm{kof}}\) dhe \(U\neq\varnothing\), atëherë \(\R\setminus U\) është e fundme, pra e mbyllur në \(\tau_{\mathrm{zak}}\) (Ushtrimi 2.4), dhe \(U\) është e hapur në \(\tau_{\mathrm{zak}}\). Përfshirja është strikte (Ushtrimi 2.4).
  3. (c)Në \(X=\{a,b\}\), topologjitë \(\{\varnothing,\{a\},X\}\) dhe \(\{\varnothing,\{b\},X\}\) janë të pakrahasueshme.

Teorema 2.18. Prerja \(\bigcap_{\alpha\in A}\tau_\alpha\) e një familjeje jo boshe topologjish në \(X\) është topologji në \(X\).

Vërtetim. Le të jetë \(\tau=\bigcap_{\alpha\in A}\tau_\alpha\). (T1) \(\varnothing\) dhe \(X\) i përkasin çdo \(\tau_\alpha\), pra edhe \(\tau\)-së. (T2) Nëse \(U_i\in\tau\) për çdo \(i\in I\), atëherë \(U_i\in\tau_\alpha\) për çdo \(i\) dhe çdo \(\alpha\); meqë çdo \(\tau_\alpha\) është topologji, \(\bigcup_i U_i\in\tau_\alpha\) për çdo \(\alpha\), pra \(\bigcup_iU_i\in\tau\). (T3) Arsyetohet njësoj për prerjet e fundme. Kushti \(A\neq\varnothing\) nevojitet, që prerja të merret brenda \(\Pfuq(X)\).

Rrjedhimi 2.19. Për çdo familje \(\mathcal{A}\subseteq\Pfuq(X)\) ekziston një topologji më e trashë se të gjitha topologjitë që përmbajnë \(\mathcal{A}\), e cila e përmban vetë \(\mathcal{A}\): prerja e të gjitha topologjive në \(X\) që përmbajnë \(\mathcal{A}\). Ajo quhet topologjia e gjeneruar nga \(\mathcal{A}\).

Vërtetim. Familja e topologjive që përmbajnë \(\mathcal{A}\) është jo boshe, sepse përmban \(\tau_{\mathrm{dis}}=\Pfuq(X)\). Sipas Teoremës 2.18, prerja e saj është topologji; ajo përmban \(\mathcal{A}\) dhe përmbahet në çdo topologji që përmban \(\mathcal{A}\).

Vërejtje 2.20. Bashkimi i dy topologjive nuk është domosdoshmërisht topologji. Për \(X=\{a,b,c\}\), \(\tau_1=\{\varnothing,\{a\},X\}\) dhe \(\tau_2=\{\varnothing,\{b\},X\}\) janë topologji, por \(\{a\},\{b\}\in\tau_1\cup\tau_2\), ndërsa \(\{a\}\cup\{b\}=\{a,b\}\notin\tau_1\cup\tau_2\).

2.5. Bazat e një topologjie

Përkufizimi 2.21. Një familje \(\mathcal{B}\subseteq\Pfuq(X)\) quhet bazë (për një topologji në \(X\)) nëse:

  1. (B1)për çdo \(x\in X\) ekziston \(B\in\mathcal{B}\) me \(x\in B\);
  2. (B2)për çdo \(B_1,B_2\in\mathcal{B}\) dhe çdo \(x\in B_1\cap B_2\) ekziston \(B_3\in\mathcal{B}\) me \(x\in B_3\subseteq B_1\cap B_2\).

Teorema 2.22 (Topologjia e gjeneruar nga një bazë). Nëse \(\mathcal{B}\) plotëson (B1) dhe (B2), atëherë familja \[ \tau_{\mathcal{B}}=\Bigl\{\bigcup_{B\in\mathcal{C}}B:\ \mathcal{C}\subseteq\mathcal{B}\Bigr\} \] e të gjitha bashkimeve të elementeve të \(\mathcal{B}\) është topologji në \(X\), dhe \(\mathcal{B}\subseteq\tau_{\mathcal{B}}\).

Vërtetim. (T1) Për \(\mathcal{C}=\varnothing\) përftojmë \(\varnothing\in\tau_{\mathcal{B}}\). Për \(\mathcal{C}=\mathcal{B}\), sipas (B1), bashkimi është \(X\).

(T2) Një bashkim bashkimesh elementesh të \(\mathcal{B}\) është përsëri bashkim elementesh të \(\mathcal{B}\): nëse \(U_i=\bigcup\mathcal{C}_i\), atëherë \(\bigcup_iU_i=\bigcup\bigl(\bigcup_i\mathcal{C}_i\bigr)\).

(T3) Sipas Vërejtjes 2.2(c), mjafton prerja e dy bashkësive. Le të jenë \(U,V\in\tau_{\mathcal{B}}\) dhe \(x\in U\cap V\). Ekzistojnë \(B_1,B_2\in\mathcal{B}\) me \(x\in B_1\subseteq U\) dhe \(x\in B_2\subseteq V\); sipas (B2) ekziston \(B_x\in\mathcal{B}\) me \(x\in B_x\subseteq B_1\cap B_2\subseteq U\cap V\). Atëherë \[ U\cap V=\bigcup_{x\in U\cap V}B_x\in\tau_{\mathcal{B}}, \] sepse çdo \(B_x\) përmbahet në \(U\cap V\) dhe çdo \(x\in U\cap V\) i përket \(B_x\). Së fundi, çdo \(B\in\mathcal{B}\) është bashkimi i familjes \(\{B\}\), pra \(\mathcal{B}\subseteq\tau_{\mathcal{B}}\).

Themi se \(\mathcal{B}\) është bazë e topologjisë \(\tau\) nëse \(\tau=\tau_{\mathcal{B}}\).

Teorema 2.23 (Kriteri lokal). Le të jetë \(\mathcal{B}\) bazë e topologjisë \(\tau\). Bashkësia \(U\subseteq X\) është e hapur atëherë dhe vetëm atëherë kur për çdo \(x\in U\) ekziston \(B\in\mathcal{B}\) me \(x\in B\subseteq U\).

Vërtetim. (\(\Rightarrow\)) Nëse \(U=\bigcup\mathcal{C}\) me \(\mathcal{C}\subseteq\mathcal{B}\) dhe \(x\in U\), atëherë \(x\in B\) për ndonjë \(B\in\mathcal{C}\), dhe \(B\subseteq U\).

(\(\Leftarrow\)) Le të jetë \(\mathcal{C}=\{B\in\mathcal{B}:\ B\subseteq U\}\). Atëherë \(\bigcup\mathcal{C}\subseteq U\), dhe sipas hipotezës çdo \(x\in U\) i përket ndonjë elementi të \(\mathcal{C}\). Pra \(U=\bigcup\mathcal{C}\in\tau\).

Shembulli 2.24 (Intervalet e hapura). Familja \(\mathcal{B}=\{(a,b):\ a,b\in\R,\ a<b\}\) është bazë e topologjisë së zakonshme.

(B1) dhe (B2). Çdo \(x\) i përket \((x-1,x+1)\). Nëse \(x\in(a,b)\cap(c,d)\), atëherë \(x\in\bigl(\max\{a,c\},\min\{b,d\}\bigr)=(a,b)\cap(c,d)\).

\(\tau_{\mathcal{B}}=\tau_{\mathrm{zak}}\). Çdo interval \((a,b)\) është i hapur në \(\tau_{\mathrm{zak}}\): për \(x\in(a,b)\) mjafton \(\varepsilon=\min\{x-a,b-x\}\). Pra \(\tau_{\mathcal{B}}\subseteq\tau_{\mathrm{zak}}\) sipas (T2). Anasjelltas, nëse \(U\in\tau_{\mathrm{zak}}\), atëherë për çdo \(x\in U\) ekziston \((x-\varepsilon,x+\varepsilon)\in\mathcal{B}\) me \(x\in(x-\varepsilon,x+\varepsilon)\subseteq U\); sipas argumentit të Teoremës 2.23, \(U\) është bashkim elementesh të \(\mathcal{B}\).

Shembulli 2.25 (Një bazë e numërueshme). Familja \(\mathcal{B}_{\Q}=\{(p,q):\ p,q\in\Q,\ p<q\}\) është gjithashtu bazë e \(\tau_{\mathrm{zak}}\), dhe ajo është e numërueshme. Të dyja pohimet janë vërtetuar në Kapitullin 1 (Ushtrimi 1.13): \(\mathcal{B}_{\Q}\) është e numërueshme sipas numërueshmërisë së \(\Q\times\Q\), dhe për \(x\in(a,b)\) dendësia e \(\Q\) jep \(p,q\in\Q\) me \(a<p<x<q<b\) (Figura 2.1). Kjo do të thotë se \((\R,\tau_{\mathrm{zak}})\) ka bazë të numërueshme.

Drejtëza reale me intervalin U nga a te b dhe brenda tij intervalin B nga p te q që përmban pikën x.
Figura 2.1. Kriteri lokal për bazën \(\mathcal{B}_{\Q}\): për çdo \(x\in U=(a,b)\) ekziston një interval \(B=(p,q)\) me skaje racionale të tillë që \(x\in B\subseteq U\).

2.6. Nënbazat dhe fqinjësitë

Përkufizimi 2.26. Një familje \(\mathcal{S}\subseteq\Pfuq(X)\) quhet nënbazë nëse \(\bigcup_{S\in\mathcal{S}}S=X\).

Pohimi 2.27. Nëse \(\mathcal{S}\) është nënbazë, atëherë familja \(\mathcal{B}_{\mathcal{S}}\) e të gjitha prerjeve të fundme \(S_1\cap\dots\cap S_m\), me \(m\ge1\) dhe \(S_1,\dots,S_m\in\mathcal{S}\), është bazë. Topologjia \(\tau_{\mathcal{S}}=\tau_{\mathcal{B}_{\mathcal{S}}}\) quhet topologjia e gjeneruar nga nënbaza \(\mathcal{S}\).

Vërtetim. (B1) Për \(x\in X\), meqë \(\bigcup\mathcal{S}=X\), ekziston \(S\in\mathcal{S}\) me \(x\in S\), dhe \(S\in\mathcal{B}_{\mathcal{S}}\) (prerje me \(m=1\)). (B2) Nëse \(B_1=S_1\cap\dots\cap S_m\) dhe \(B_2=S'_1\cap\dots\cap S'_k\), atëherë \(B_1\cap B_2=S_1\cap\dots\cap S_m\cap S'_1\cap\dots\cap S'_k\in\mathcal{B}_{\mathcal{S}}\); mjafton \(B_3=B_1\cap B_2\).

Shembulli 2.28. Në \(\R\), familja \(\mathcal{S}=\{(-\infty,a):\ a\in\R\}\cup\{(b,\infty):\ b\in\R\}\) është nënbazë dhe gjeneron topologjinë e zakonshme. Vërtet, \(\bigcup\mathcal{S}=\R\). Çdo interval \((b,a)\) me \(b<a\) është prerja \((b,\infty)\cap(-\infty,a)\in\mathcal{B}_{\mathcal{S}}\); prandaj \(\tau_{\mathcal{S}}\) përmban bazën e intervaleve të hapura dhe, sipas Shembullit 2.24, \(\tau_{\mathrm{zak}}\subseteq\tau_{\mathcal{S}}\). Anasjelltas, çdo element i \(\mathcal{S}\) është i hapur në \(\tau_{\mathrm{zak}}\), pra edhe çdo prerje e fundme dhe çdo bashkim i tyre: \(\tau_{\mathcal{S}}\subseteq\tau_{\mathrm{zak}}\).

Përkufizimi 2.29. Në \((X,\tau)\), bashkësia \(N\subseteq X\) quhet fqinjësi e pikës \(x\in X\) nëse ekziston \(U\in\tau\) me \(x\in U\subseteq N\).

Një fqinjësi nuk është domosdoshmërisht e hapur: në \((\R,\tau_{\mathrm{zak}})\), bashkësia \([-1,1]\) është fqinjësi e \(0\), sepse \(0\in(-1,1)\subseteq[-1,1]\), por nuk është e hapur.

Teorema 2.30. Bashkësia \(U\subseteq X\) është e hapur atëherë dhe vetëm atëherë kur është fqinjësi e secilës prej pikave të saj.

Vërtetim. (\(\Rightarrow\)) Nëse \(U\) është e hapur dhe \(x\in U\), atëherë \(x\in U\subseteq U\), pra \(U\) është fqinjësi e \(x\).

(\(\Leftarrow\)) Për çdo \(x\in U\) ekziston \(V_x\in\tau\) me \(x\in V_x\subseteq U\). Atëherë \(U=\bigcup_{x\in U}V_x\), sepse çdo \(V_x\subseteq U\) dhe çdo \(x\in U\) i përket \(V_x\); sipas (T2), \(U\in\tau\). Për \(U=\varnothing\), bashkimi është i familjes boshe dhe \(\varnothing\in\tau\).

Drejt topologjisë. Në Kapitullin 3, një metrikë \(d\) në \(X\) do të japë një topologji \(\tau_d\) me bazë topat e hapur (Leksioni 3.2). Topologjia e zakonshme e Përkufizimit 2.7 është rasti \(d(x,y)=|x-y|\), ndërsa topologjia diskrete merret nga metrika diskrete.

2.7. Përmbledhje dhe gabime të zakonshme

NocioniRezultati kryesorKu përdoret më vonë
TopologjiaAksiomat (T1)–(T3); diskrete, antidiskrete, e zakonshme, kofinite (P. 2.1, T. 2.10)Gjithë lënda
Bashkësitë e mbylluraAksiomat duale (T. 2.14)Mbyllja, kufiri, kompaktësia
KrahasimiPrerja e topologjive; topologjia e gjeneruar (T. 2.18, Rr. 2.19)Topologjitë e induktuara
Baza, nënbazaTopologjia e gjeneruar; kriteri lokal (T. 2.22, T. 2.23)Topologjia metrike, prodhimi
FqinjësitëKarakterizimi i të hapurave (T. 2.30)Vazhdueshmëria në pikë

Gabime të zakonshme.

  1. 1.“E mbyllur” si e kundërt e “e hapur”. Një bashkësi mund të jetë të dyja ose asnjëra (Vërejtja 2.13).
  2. 2.Mbyllja ndaj prerjeve të pafundme. Aksioma (T3) kërkon vetëm prerje të fundme (Vërejtja 2.2).
  3. 3.Bashkimi i dy topologjive. Ai mund të mos jetë topologji (Vërejtja 2.20); prerja po (Teorema 2.18).
  4. 4.Kontrolli i (B2) vetëm për bashkësi të barabarta ose të përfshira. Kushti duhet kontrolluar për çdo dy elemente të bazës dhe çdo pikë të prerjes së tyre (Ushtrimi 2.5).
  5. 5.Fqinjësia si bashkësi e hapur. Fqinjësia vetëm përmban një bashkësi të hapur rreth pikës.

2.8. Ushtrime të zgjidhura për seminar

Shkarko PDF-në

Çdo ushtrim (në kornizë) pasohet menjëherë nga zgjidhja e plotë. Zgjidhja fillon me metodën dhe vazhdon hap pas hapi; fundi i saj shënohet me \(\square\). Ushtrimet janë ndarë në tre nivele: bazë, mesatar dhe i avancuar.

Niveli bazë

Ushtrimi 2.1. Për \(X=\{1,2,3\}\), vërtetoni nëse \(\tau=\{\varnothing,\{1\},\{2\},\{1,2\},X\}\) është topologji.

Zgjidhja

Metoda. Kontrollojmë (T1), pastaj bashkimet dhe prerjet e çifteve (Vërejtja 2.2(c)); çiftet që përmbajnë \(\varnothing\) ose \(X\) japin përsëri elemente të \(\tau\).

(T1) \(\varnothing,X\in\tau\). Çiftet e tjera: \(\{1\}\cup\{2\}=\{1,2\}\), \(\{1\}\cup\{1,2\}=\{1,2\}\), \(\{2\}\cup\{1,2\}=\{1,2\}\); \(\{1\}\cap\{2\}=\varnothing\), \(\{1\}\cap\{1,2\}=\{1\}\), \(\{2\}\cap\{1,2\}=\{2\}\). Të gjitha janë në \(\tau\). Meqë \(\tau\) është e fundme, bashkimi i çdo nënfamiljeje përftohet duke bashkuar elementet dy nga dy. Pra \(\tau\) është topologji.

Ushtrimi 2.2. Gjeni bashkësitë e mbyllura të topologjisë \(\tau=\{\varnothing,\{a\},X\}\) në \(X=\{a,b\}\).

Zgjidhja

Metoda. Bashkësitë e mbyllura janë pikërisht komplementet e të hapurave.

Komplementet e \(\varnothing\), \(\{a\}\) dhe \(X\) janë përkatësisht \(X\), \(\{b\}\) dhe \(\varnothing\). Pra bashkësitë e mbyllura janë \(\varnothing\), \(\{b\}\) dhe \(X\). Bashkësia \(\{a\}\) është e hapur, por jo e mbyllur; \(\{b\}\) është e mbyllur, por jo e hapur.

Ushtrimi 2.3. Tregoni se \([0,1)\) nuk është as e hapur as e mbyllur në \((\R,\tau_{\mathrm{zak}})\).

Zgjidhja

Metoda. Gjejmë një pikë ku kushti i Përkufizimit 2.7 dështon, një herë për bashkësinë dhe një herë për komplementin.

Jo e hapur. Për \(x=0\in[0,1)\) dhe çdo \(\varepsilon>0\), pika \(-\frac{\varepsilon}{2}\) i përket \((-\varepsilon,\varepsilon)\), por jo \([0,1)\).

Jo e mbyllur. Komplementi është \((-\infty,0)\cup[1,\infty)\). Për \(x=1\) dhe çdo \(\varepsilon>0\), pika \(1-\min\left\{\frac{\varepsilon}{2},\frac{1}{2}\right\}\in[0,1)\) i përket \((1-\varepsilon,1+\varepsilon)\), por jo komplementit. Pra komplementi nuk është i hapur.

Niveli mesatar

Ushtrimi 2.4. Le të jetë \(X\) një bashkësi e pafundme. (a) Vërtetoni se \(\tau_{\mathrm{kof}}\neq\tau_{\mathrm{dis}}\). (b) Për \(X=\R\), vërtetoni se çdo bashkësi e fundme është e mbyllur në \(\tau_{\mathrm{zak}}\) dhe se \(\tau_{\mathrm{kof}}\subsetneq\tau_{\mathrm{zak}}\).

Zgjidhja

Metoda. Për (a) gjejmë një bashkësi të hapur në \(\tau_{\mathrm{dis}}\) që nuk është në \(\tau_{\mathrm{kof}}\); për (b) shqyrtojmë së pari një pikë dhe pastaj përdorim Teoremën 2.14.

(a) Për \(x\in X\), bashkësia \(\{x\}\) është e hapur në \(\tau_{\mathrm{dis}}\), por \(X\setminus\{x\}\) është e pafundme dhe \(\{x\}\neq\varnothing\); pra \(\{x\}\notin\tau_{\mathrm{kof}}\).

(b) Për \(a\in\R\), \(\R\setminus\{a\}=(-\infty,a)\cup(a,\infty)\) është e hapur: për \(x\neq a\) mjafton \(\varepsilon=|x-a|\). Pra \(\{a\}\) është e mbyllur, dhe një bashkësi e fundme, si bashkim i fundëm pikash, është e mbyllur sipas Teoremës 2.14(iii). Prandaj \(\tau_{\mathrm{kof}}\subseteq\tau_{\mathrm{zak}}\) (Shembulli 2.17). Përfshirja është strikte: \((0,1)\in\tau_{\mathrm{zak}}\), por \(\R\setminus(0,1)\) është e pafundme, pra \((0,1)\notin\tau_{\mathrm{kof}}\).

Ushtrimi 2.5. Për \(X=\{a,b,c\}\), vendosni nëse \(\mathcal{B}=\{\{a\},\{a,b\},\{b,c\}\}\) është bazë.

Zgjidhja

Metoda. Kontrollojmë (B1) dhe pastaj (B2) për çdo çift elementesh me prerje jo boshe.

(B1) plotësohet, sepse \(\{a\}\cup\{a,b\}\cup\{b,c\}=X\). Për (B2), \(\{a,b\}\cap\{b,c\}=\{b\}\) dhe \(b\) i përket kësaj prerjeje. Elementet e \(\mathcal{B}\) që përmbajnë \(b\) janë \(\{a,b\}\) dhe \(\{b,c\}\), asnjëri prej të cilëve nuk përmbahet në \(\{b\}\). Kushti (B2) nuk plotësohet, pra \(\mathcal{B}\) nuk është bazë.

Ushtrimi 2.6. Vërtetoni se çdo topologji në një bashkësi të fundme ka një bazë të fundme.

Zgjidhja

Metoda. Tregojmë se vetë topologjia është bazë e saj.

Nëse \(X\) është e fundme, atëherë \(\Pfuq(X)\) është e fundme, prandaj edhe \(\tau\subseteq\Pfuq(X)\) është e fundme. Familja \(\tau\) plotëson (B1), sepse \(X\in\tau\), dhe (B2), sepse \(B_1\cap B_2\in\tau\) sipas (T3). Për më tepër, çdo element i \(\tau_{\tau}\) është bashkim elementesh të \(\tau\), pra element i \(\tau\) sipas (T2), ndërsa \(\tau\subseteq\tau_{\tau}\) sipas Teoremës 2.22. Pra \(\tau_{\tau}=\tau\), dhe \(\tau\) është bazë e fundme e vetvetes.

Niveli i avancuar

Ushtrimi 2.7. Gjeni bashkësitë e mbyllura të topologjisë së gjysmëdrejtëzave \(\tau_{+}\) (Shembulli 2.11) dhe vërtetoni se \(\tau_{+}\subsetneq\tau_{\mathrm{zak}}\).

Zgjidhja

Metoda. Marrim komplementet e elementeve të \(\tau_{+}\); për përfshirjen përdorim Përkufizimin 2.7.

Komplementet e \(\varnothing\), \(\R\) dhe \((a,\infty)\) janë \(\R\), \(\varnothing\) dhe \((-\infty,a]\). Pra bashkësitë e mbyllura janë \(\varnothing\), \(\R\) dhe gjysmëdrejtëzat \((-\infty,a]\), \(a\in\R\).

Çdo \((a,\infty)\) është e hapur në \(\tau_{\mathrm{zak}}\): për \(x>a\) mjafton \(\varepsilon=x-a\). Pra \(\tau_{+}\subseteq\tau_{\mathrm{zak}}\). Përfshirja është strikte: \((0,1)\in\tau_{\mathrm{zak}}\), por \((0,1)\) nuk është as \(\varnothing\), as \(\R\), as e trajtës \((a,\infty)\).

Ushtrimi 2.8. Vërtetoni se topologjia \(\tau_{\mathcal{S}}\) e gjeneruar nga nënbaza \(\mathcal{S}\) është topologjia më e trashë që përmban \(\mathcal{S}\), pra përputhet me topologjinë e gjeneruar nga \(\mathcal{S}\) në kuptimin e Rrjedhimit 2.19.

Zgjidhja

Metoda. Tregojmë dy gjëra: \(\mathcal{S}\subseteq\tau_{\mathcal{S}}\), dhe çdo topologji që përmban \(\mathcal{S}\) përmban \(\tau_{\mathcal{S}}\).

Çdo \(S\in\mathcal{S}\) është prerje me një element, pra \(S\in\mathcal{B}_{\mathcal{S}}\subseteq\tau_{\mathcal{S}}\). Le të jetë \(\tau'\) një topologji me \(\mathcal{S}\subseteq\tau'\). Sipas (T3), çdo prerje e fundme elementesh të \(\mathcal{S}\) është në \(\tau'\), pra \(\mathcal{B}_{\mathcal{S}}\subseteq\tau'\); sipas (T2), çdo bashkim elementesh të \(\mathcal{B}_{\mathcal{S}}\) është në \(\tau'\), pra \(\tau_{\mathcal{S}}\subseteq\tau'\). Kështu \(\tau_{\mathcal{S}}\) përmbahet në çdo topologji që përmban \(\mathcal{S}\) dhe është vetë e tillë; ajo përputhet me prerjen e Rrjedhimit 2.19.

Ushtrimi 2.9. Sa topologji ka në bashkësinë \(X=\{a,b\}\)? Cilat janë të krahasueshme?

Zgjidhja

Metoda. Çdo topologji përmban \(\varnothing\) dhe \(X\) (T1); mbetet të zgjidhet cilat nga \(\{a\}\) dhe \(\{b\}\) përfshihen, dhe të kontrollohen aksiomat.

Nënbashkësitë e mundshme shtesë janë \(\{a\}\) dhe \(\{b\}\), prandaj kandidatët janë katër: \[\begin{gathered}\{\varnothing,X\},\\ \{\varnothing,\{a\},X\},\\ \{\varnothing,\{b\},X\},\\ \{\varnothing,\{a\},\{b\},X\}.\end{gathered}\] Secili është topologji: bashkimet dhe prerjet e elementeve janë përsëri në familje (për të fundit, \(\{a\}\cup\{b\}=X\) dhe \(\{a\}\cap\{b\}=\varnothing\)). Pra ka katër topologji. E para është më e trasha dhe e katërta (diskrete) më e imta; ato janë të krahasueshme me të gjitha. E dyta dhe e treta janë të pakrahasueshme (Shembulli 2.17(c)).

2.9. Pyetje për vetëkontroll

  1. 1.Pse aksioma (T3) kërkohet vetëm për familje të fundme?
  2. 2.A mund të jetë një bashkësi njëkohësisht e hapur dhe e mbyllur? Jepni shembuj në dy topologji të ndryshme.
  3. 3.Cili është dallimi ndërmjet një baze dhe një nënbaze?
  4. 4.Si verifikohet nëse një familje e dhënë është bazë?
  5. 5.A është çdo fqinjësi domosdoshmërisht e hapur?
  6. 6.Pse bashkimi i dy topologjive mund të mos jetë topologji, ndërsa prerja e tyre është gjithmonë topologji?

Lidhja me kapitullin pasues. Kapitulli 3 trajton hapësirat metrike. Leksioni 3.1 përkufizon metrikën; Leksioni 3.2 tregon se topat e hapur janë bazë e një topologjie \(\tau_d\), duke përdorur Përkufizimin 2.1 dhe Teoremën 2.30 të këtij kapitulli.

Lidhja me Kapitullin 3. Në Kapitullin 3 topologjia nuk jepet drejtpërdrejt, por ndërtohet nga një funksion distance. Topat metrikë formojnë një bazë në kuptimin e Përkufizimit 2.21, dhe topologjia e zakonshme \(\tau_{\mathrm{zak}}\) e këtij kapitulli del si topologjia e induktuar nga metrika \(d(x,y)=|x-y|\) (Leksioni 3.2).

Kuiz vetëvlerësimi

9 pyetje që kontrollojnë kuptimin e koncepteve: pyetje me alternativa, pohime “e vërtetë / e gabuar”, kundërshembuj dhe interpretim formulash. Pas çdo përgjigjeje shfaqet shpjegimi, edhe për alternativën e gabuar që keni zgjedhur, me referencë te teksti. Kuizi është për praktikë dhe mund të riprovohet sa herë të doni.

E vërtetë apo e gabuar?

1. Në \(X=\{a,b,c\}\), familja \(\{\varnothing,\{a\},\{b\},X\}\) është topologji.

Zgjidhni përgjigjen e saktë

2. Sa topologji ka në bashkësinë \(X=\{a,b\}\)?

E vërtetë apo e gabuar?

3. Një bashkësi mund të jetë njëkohësisht e hapur dhe e mbyllur.

Zgjidhni përgjigjen e saktë

4. Në \((\R,\tau_{\mathrm{zak}})\), bashkësia \([0,1)\) është:

Zgjidhni përgjigjen e saktë

5. Në topologjinë kofinite në një bashkësi të pafundme \(X\), bashkësitë e mbyllura janë:

E vërtetë apo e gabuar?

6. Bashkimi i dy topologjive në të njëjtën bashkësi është gjithmonë topologji.

Zgjidhni përgjigjen e saktë

7. Në \(X=\{a,b,c\}\), familja \(\mathcal{B}=\{\{a\},\{a,b\},\{b,c\}\}\):

Zgjidhni përgjigjen e saktë

8. Kriteri lokal “\(U\) e hapur \(\iff\) \(\forall x\in U\ \exists B\in\mathcal{B}:\ x\in B\subseteq U\)” do të thotë:

E vërtetë apo e gabuar?

9. Çdo fqinjësi e një pike është bashkësi e hapur.

Literatura

  1. [1]J. R. Munkres, Topology, botimi i 2-të, Prentice Hall, Upper Saddle River, 2000.
  2. [2]S. Willard, General Topology, Addison-Wesley, Reading, 1970.

© 2026 Prof. As. Dr. Siditë Duraj · Material mësimor universitar · Universiteti i Shkodrës “Luigj Gurakuqi”