Universiteti i Shkodrës “Luigj Gurakuqi” · Fakulteti i Shkencave të Natyrës · Bachelor në Matematikë · Viti III

TOPOLOGJI

Kapitulli 1 · Njohuri paraprake

Prof. As. Dr. Siditë Duraj · Viti akademik 2026–2027

Kreu › Kapitulli 1 · Njohuri paraprake

Përmbajtja
  1. 1.1. Bashkësitë dhe veprimet me bashkësi
  2. 1.2. Funksionet, shëmbëllimet dhe parabashkësitë
  3. 1.3. Kardinaliteti dhe numërueshmëria
  4. 1.4. Përmbledhje dhe gabime të zakonshme
  5. 1.5. Ushtrime të zgjidhura për seminar
  6. 1.6. Pyetje për vetëkontroll
  7. Kuiz vetëvlerësimi
  8. Literatura

Formulat matematikore nuk u ngarkuan. Rifreskoni faqen; nëse problemi vazhdon, përdorni versionin PDF.

Qëllimi. Topologjia ndërtohet mbi një numër të vogël nocionesh: bashkësitë dhe veprimet me to, funksionet dhe sjellja e tyre ndaj veprimeve me bashkësi, dhe kardinaliteti i bashkësive. Ky kapitull i sistematizon këto nocione në formën në të cilën ato do të përdoren për përkufizimin e hapësirave topologjike, për studimin e vazhdueshmërisë dhe për bazat e numërueshme. Çdo seksion mbyllet me një paragraf Drejt topologjisë, që tregon ku do të përdoret materiali.

Rezultatet e të nxënit. Në përfundim të kapitullit, studenti është në gjendje:

  1. (1)të llogarisë bashkimin, prerjen, diferencën dhe komplementin e bashkësive, përfshirë bashkimin dhe prerjen e familjeve të pafundme intervalesh;
  2. (2)të vërtetojë me metodën e elementit barazime ndërmjet bashkësive, ndër to ligjet e De Morganit për familje të çfarëdoshme;
  3. (3)të përcaktojë, me argumentim, nëse një funksion është injektiv, syrjektiv ose bijektiv dhe të ndërtojë funksionin e anasjelltë kur ai ekziston;
  4. (4)të llogarisë shëmbëllime dhe parabashkësi dhe të dallojë cilat veprime ruhen prej tyre, me kundërshembuj kur një barazim nuk vlen;
  5. (5)të vërtetojë numërueshmërinë e një bashkësie duke ndërtuar një injeksion, një syrjeksion ose një bijeksion të qartë;
  6. (6)të riprodhojë argumentin diagonal të Cantor-it dhe të shpjegojë rolin e paraqitjes dhjetore kanonike në të.

Njohuritë paraprake. Bashkësitë numerike \(\N,\Z,\Q,\R\), intervalet dhe vlera absolute, vetia e Arkimedit dhe paraqitja dhjetore e numrave realë (Analiza Matematike I); induksioni matematik.

Konventat e kapitullit. Në këtë libër \(\N=\{1,2,3,\dots\}\). Kur shqyrtohen nënbashkësi të një bashkësie \(X\), kjo e fundit quhet bashkësi universale dhe komplementi merret gjithmonë ndaj saj. Deri në përkufizimin e hapësirës topologjike (Kapitulli 2), shprehjet “e hapur në \(\R\)” dhe “e mbyllur në \(\R\)” merren në kuptimin e Analizës Matematike: \(U\subseteq\R\) është e hapur nëse për çdo \(x\in U\) ekziston \(\varepsilon>0\) e tillë që \((x-\varepsilon,x+\varepsilon)\subseteq U\), dhe \(F\subseteq\R\) është e mbyllur nëse \(\R\setminus F\) është e hapur.

1.1. Bashkësitë dhe veprimet me bashkësi

Përkufizimi 1.1. Le të jenë \(A,B\subseteq X\). Përkufizojmë \begin{align*} A\cup B&=\{x\in X:\ x\in A\ \text{ose}\ x\in B\} &&\text{(bashkimi)},\\ A\cap B&=\{x\in X:\ x\in A\ \text{dhe}\ x\in B\} &&\text{(prerja)},\\ A\setminus B&=\{x\in A:\ x\notin B\} &&\text{(diferenca)},\\ A^{c}&=X\setminus A &&\text{(komplementi)}. \end{align*} Bashkësitë \(A\) dhe \(B\) quhen të pandërprera (ose pa pika të përbashkëta) nëse \(A\cap B=\varnothing\).

Katër diagrame Venn në një drejtkëndësh X me dy rrathë A dhe B; hijezohen përkatësisht bashkimi, prerja, diferenca A pa B dhe komplementi i A.
Figura 1.1. Veprimet me bashkësi në një bashkësi universale \(X\). Pjesa e hijezuar paraqet, nga e majta në të djathtë, \(A\cup B\), \(A\cap B\), \(A\setminus B\) dhe \(A^{c}\).

Shembulli 1.2. Le të jenë \(A=(-2,3]\) dhe \(B=[1,5)\) në \(X=\R\). Për të gjetur veprimet, shqyrtojmë së pari pjesët e brendshme të intervaleve dhe më pas pikat skajore \(-2,1,3,5\) veçmas:

Prandaj \[\begin{gathered}A\cap B=[1,3],\\ A\cup B=(-2,5),\\ A\setminus B=(-2,1),\\ B\setminus A=(3,5).\end{gathered}\] Vini re se \(1\notin A\setminus B\), sepse \(1\in B\), dhe \(3\notin B\setminus A\), sepse \(3\in A\).

Në topologji nuk mjafton të punojmë me dy ose me një numër të fundëm bashkësish; na nevojiten bashkime dhe prerje të familjeve të çfarëdoshme.

Përkufizimi 1.3. Le të jetë \(I\) një bashkësi (bashkësia e indekseve) dhe, për çdo \(i\in I\), le të jetë \(A_i\subseteq X\). Bashkimi dhe prerja e familjes së indeksuar \((A_i)_{i\in I}\) përkufizohen me \[\tag{1.1} \bigcup_{i\in I}A_i=\{x\in X:\ \exists\, i\in I,\ x\in A_i\},\qquad \bigcap_{i\in I}A_i=\{x\in X:\ \forall\, i\in I,\ x\in A_i\}. \] Bashkësia \(I\) mund të jetë e fundme, e numërueshme ose e panumërueshme.

Vërejtje 1.4 (Familja boshe). Për \(I=\varnothing\) përkufizimi (1.1) jep \[ \bigcup_{i\in\varnothing}A_i=\varnothing,\qquad \bigcap_{i\in\varnothing}A_i=X. \] Arsyeja: nuk ekziston asnjë \(i\in\varnothing\), prandaj kushti “\(\exists\, i\in I\), \(x\in A_i\)” nuk plotësohet nga asnjë \(x\), ndërsa kushti “\(\forall\, i\in I\), \(x\in A_i\)” plotësohet nga çdo \(x\in X\), sepse nuk ka asnjë indeks për të kontrolluar. Prerja e familjes boshe varet nga bashkësia universale \(X\); prandaj ajo ka kuptim vetëm kur \(X\) është fiksuar.

Shembulli 1.5 (Bashkim dhe prerje e një familjeje rritëse). Për \(n\in\N\), le të jetë \[ A_n=\left[\frac{1}{n},\,2-\frac{1}{n}\right]. \] Atëherë \(A_1=[1,1]=\{1\}\), \(A_2=\left[\frac{1}{2},\frac{3}{2}\right]\), dhe \(A_n\subseteq A_{n+1}\) për çdo \(n\), sepse \(\frac{1}{n+1}<\frac{1}{n}\) dhe \(2-\frac{1}{n}<2-\frac{1}{n+1}\). Pohojmë se \[\begin{gathered}\bigcup_{n=1}^{\infty}A_n=(0,2),\\ \bigcap_{n=1}^{\infty}A_n=\{1\}.\end{gathered}\] Bashkimi. Çdo \(A_n\subseteq(0,2)\), sepse \(\frac{1}{n}>0\) dhe \(2-\frac{1}{n}<2\). Anasjelltas, le të jetë \(0<x<2\). Atëherë \(\min\{x,2-x\}>0\) dhe, sipas vetisë së Arkimedit, ekziston \(n\in\N\) me \(\frac{1}{n}\le\min\{x,2-x\}\). Për këtë \(n\) kemi \(\frac{1}{n}\le x\) dhe \(x\le 2-\frac{1}{n}\), pra \(x\in A_n\). Pikat \(0\) dhe \(2\) nuk i përkasin asnjë \(A_n\).

Prerja. Meqë \(A_1\subseteq A_n\) për çdo \(n\), kemi \(\bigcap_n A_n=A_1=\{1\}\).

Pesë segmente të mbyllura mbi boshtin x, nga një pjesëtuar me n deri dy minus një pjesëtuar me n, që zgjerohen drejt intervalit nga 0 në 2.
Figura 1.2. Familja rritëse \(A_n=\left[\frac{1}{n},2-\frac{1}{n}\right]\), \(n=1,\dots,5\). Intervalet e mbyllura zgjerohen drejt \((0,2)\); pikat \(0\) dhe \(2\) nuk arrihen kurrë.

Shembulli 1.6 (Prerje e pafundme intervalesh të hapura). Për \(n\in\N\), le të jetë \[ U_n=\left(-\frac{1}{n},\frac{1}{n}\right). \] Atëherë \(U_{n+1}\subseteq U_n\) për çdo \(n\), dhe \[\begin{gathered}\bigcup_{n=1}^{\infty}U_n=U_1=(-1,1),\\ \bigcap_{n=1}^{\infty}\left(-\frac{1}{n},\frac{1}{n}\right)=\{0\}.\end{gathered}\] Për prerjen: \(0\in U_n\) për çdo \(n\). Nëse \(x\neq0\), sipas vetisë së Arkimedit ekziston \(n\) me \(\frac{1}{n}\le|x|\), prandaj \(x\notin U_n\). Çdo \(U_n\) është e hapur në \(\R\), por \(\{0\}\) nuk është e hapur, sepse asnjë interval \((-\varepsilon,\varepsilon)\) me \(\varepsilon>0\) nuk përmbahet në \(\{0\}\).

Pesë intervale të hapura simetrike rreth zeros, që ngushtohen drejt pikës zero.
Figura 1.3. Familja zbritëse \(U_n=\left(-\frac{1}{n},\frac{1}{n}\right)\), \(n=1,\dots,5\). Çdo interval është i hapur; e vetmja pikë e përbashkët e të gjitha intervaleve është \(0\).

Teorema 1.7 (Ligjet e De Morganit). Për çdo familje \((A_i)_{i\in I}\) nënbashkësish të \(X\) vlejnë \[\tag{1.2} \Bigl(\bigcup_{i\in I}A_i\Bigr)^{c}=\bigcap_{i\in I}A_i^{c},\qquad \Bigl(\bigcap_{i\in I}A_i\Bigr)^{c}=\bigcup_{i\in I}A_i^{c}. \] Në veçanti, \((A\cup B)^{c}=A^{c}\cap B^{c}\) dhe \((A\cap B)^{c}=A^{c}\cup B^{c}\).

Vërtetim. Dy bashkësi janë të barabarta kur kanë të njëjtët elemente; prandaj mjafton të tregojmë se, për çdo \(x\in X\), përkatësia në anën e majtë është e barasvlershme me përkatësinë në anën e djathtë. Për barazimin e parë: \begin{align*} x\in\Bigl(\bigcup_{i\in I}A_i\Bigr)^{c} &\iff \neg\bigl(\exists\, i\in I:\ x\in A_i\bigr) &&\text{(përkufizimi i komplementit dhe i bashkimit)}\\ &\iff \forall\, i\in I:\ x\notin A_i &&\text{(mohimi i kuantorit ekzistencial)}\\ &\iff \forall\, i\in I:\ x\in A_i^{c} &&\text{(përkufizimi i komplementit)}\\ &\iff x\in\bigcap_{i\in I}A_i^{c}. \end{align*} Për barazimin e dytë: \begin{align*} x\in\Bigl(\bigcap_{i\in I}A_i\Bigr)^{c} &\iff \neg\bigl(\forall\, i\in I:\ x\in A_i\bigr) \iff \exists\, i\in I:\ x\notin A_i\\ &\iff \exists\, i\in I:\ x\in A_i^{c} \iff x\in\bigcup_{i\in I}A_i^{c}. \end{align*} Rastet e veçanta përftohen për \(I=\{1,2\}\), \(A_1=A\), \(A_2=B\).

Pohimi 1.8 (Distributiviteti). Për çdo \(A\subseteq X\) dhe çdo familje \((B_i)_{i\in I}\) nënbashkësish të \(X\): \[\begin{gathered}A\cap\bigcup_{i\in I}B_i=\bigcup_{i\in I}(A\cap B_i),\\ A\cup\bigcap_{i\in I}B_i=\bigcap_{i\in I}(A\cup B_i).\end{gathered}\]

Vërtetim. Për barazimin e parë: \(x\in A\cap\bigcup_i B_i\) atëherë dhe vetëm atëherë kur \(x\in A\) dhe ekziston \(i\) me \(x\in B_i\); kjo është e barasvlershme me ekzistencën e një \(i\) të tillë që \(x\in A\) dhe \(x\in B_i\), pra me \(x\in\bigcup_i(A\cap B_i)\). Për barazimin e dytë: \(x\in A\cup\bigcap_i B_i\) atëherë dhe vetëm atëherë kur \(x\in A\) ose \(x\in B_i\) për çdo \(i\). Nëse \(x\in A\), atëherë \(x\in A\cup B_i\) për çdo \(i\); nëse \(x\notin A\), kushti bëhet \(x\in B_i\) për çdo \(i\), që është i barasvlershëm me \(x\in A\cup B_i\) për çdo \(i\). Në të dyja rastet përftojmë \(x\in\bigcap_i(A\cup B_i)\), dhe arsyetimi është i kthyeshëm.

Drejt topologjisë. Në Kapitullin 2, një topologji në \(X\) do të përkufizohet si një familje \(\tau\) nënbashkësish të \(X\) (bashkësitë e hapura) që përmban \(\varnothing\) dhe \(X\), është e mbyllur ndaj bashkimit të çdo nënfamiljeje dhe ndaj prerjes së çdo nënfamiljeje të fundme. Shembulli 1.6 tregon pse nuk kërkohet mbyllja ndaj prerjeve të pafundme: ajo nuk vlen as për bashkësitë e hapura të \(\R\). Nga Teorema 1.7 do të rrjedhë se bashkësitë e mbyllura (komplementet e të hapurave) janë të mbyllura ndaj prerjeve të çfarëdoshme dhe ndaj bashkimeve të fundme. Pohimi 1.8 do të përdoret më vonë për topologjinë e nënhapësirës.

1.2. Funksionet, shëmbëllimet dhe parabashkësitë

Përkufizimi 1.9. Një funksion \(f\colon X\to Y\) i shoqëron çdo elementi \(x\in X\) një element të vetëm \(f(x)\in Y\). Funksioni \(f\) quhet

Për \(f\colon X\to Y\) dhe \(g\colon Y\to Z\), përbërja \(g\circ f\colon X\to Z\) përkufizohet me \((g\circ f)(x)=g(f(x))\). Funksioni \(\id_X\colon X\to X\), \(\id_X(x)=x\), quhet funksioni identik i \(X\).

Shembulli 1.10.

  1. (a)Funksioni \(f\colon\R\to\R\), \(f(x)=2x+1\), është bijektiv. Injektiviteti: nga \(2x_1+1=2x_2+1\) rrjedh \(2x_1=2x_2\), pra \(x_1=x_2\). Syrjektiviteti: për \(y\in\R\) çfarëdo, numri \(x=\frac{y-1}{2}\) plotëson \(f(x)=2\cdot\frac{y-1}{2}+1=y\).
  2. (b)Funksioni \(g\colon\R\to\R\), \(g(x)=x^{2}\), nuk është injektiv, sepse \(g(-1)=g(1)=1\) ndërsa \(-1\neq1\), dhe nuk është syrjektiv, sepse \(-1\) nuk merret si vlerë: \(x^{2}\ge0\) për çdo \(x\).
  3. (c)Funksioni \(h\colon[0,\infty)\to[0,\infty)\), \(h(x)=x^{2}\), është bijektiv: nëse \(x_1^{2}=x_2^{2}\) me \(x_1,x_2\ge0\), atëherë \(x_1=|x_1|=|x_2|=x_2\); për \(y\ge0\), numri \(x=\sqrt{y}\) plotëson \(h(x)=y\). Shembujt (b) dhe (c) tregojnë se vetitë e një funksioni varen nga bashkësia e përkufizimit dhe nga bashkësia ku merr vlera.

Përkufizimi 1.11. Funksioni \(g\colon Y\to X\) quhet funksion i anasjelltë i \(f\colon X\to Y\) nëse \[ g\circ f=\id_X\qquad\text{dhe}\qquad f\circ g=\id_Y . \]

Teorema 1.12. Funksioni \(f\colon X\to Y\) ka funksion të anasjelltë atëherë dhe vetëm atëherë kur \(f\) është bijektiv. Në këtë rast funksioni i anasjelltë është i vetëm; ai shënohet me \(f^{-1}\) dhe është gjithashtu bijektiv.

Vërtetim. (\(\Rightarrow\)) Le të jetë \(g\) funksion i anasjelltë i \(f\). Nëse \(f(x_1)=f(x_2)\), atëherë \(x_1=g(f(x_1))=g(f(x_2))=x_2\); pra \(f\) është injektiv. Për \(y\in Y\), elementi \(x=g(y)\) plotëson \(f(x)=f(g(y))=y\); pra \(f\) është syrjektiv.

(\(\Leftarrow\)) Le të jetë \(f\) bijektiv. Për çdo \(y\in Y\) ekziston, sipas syrjektivitetit, një \(x\in X\) me \(f(x)=y\), dhe sipas injektivitetit ky \(x\) është i vetëm. Përkufizojmë \(g(y)\) si këtë element të vetëm. Atëherë \(f(g(y))=y\) për çdo \(y\in Y\). Për \(x\in X\), elementi \(g(f(x))\) është i vetmi element që \(f\) e çon në \(f(x)\); meqë edhe \(x\) ka këtë veti, \(g(f(x))=x\).

Uniciteti. Nëse \(g\) dhe \(h\) janë të dy funksione të anasjellta të \(f\), atëherë \[ g=g\circ\id_Y=g\circ(f\circ h)=(g\circ f)\circ h=\id_X\circ h=h . \] Së fundi, barazimet \(f^{-1}\circ f=\id_X\) dhe \(f\circ f^{-1}=\id_Y\) tregojnë se \(f\) është funksion i anasjelltë i \(f^{-1}\); sipas pjesës (\(\Rightarrow\)), \(f^{-1}\) është bijektiv.

Për funksionin e Shembullit 1.10(a), funksioni i anasjelltë është \(f^{-1}(y)=\frac{y-1}{2}\).

Përkufizimi 1.13. Le të jetë \(f\colon X\to Y\). Për \(A\subseteq X\) dhe \(B\subseteq Y\) përkufizojmë \begin{align*} f(A)&=\{f(x):\ x\in A\}\subseteq Y &&\text{(shëmbëllimi i }A\text{)},\\ f^{-1}(B)&=\{x\in X:\ f(x)\in B\}\subseteq X &&\text{(parabashkësia e }B\text{)}. \end{align*} Bashkësia \(f(X)\) quhet bashkësia e vlerave të \(f\).

Vërejtje 1.14 (Për shënimin \(f^{-1}\)). Parabashkësia \(f^{-1}(B)\) është e përkufizuar për çdo funksion \(f\) dhe për çdo \(B\subseteq Y\); ajo nuk kërkon ekzistencën e funksionit të anasjelltë. Kur \(f\) është bijektiv, të dy leximet e shënimit \(f^{-1}(B)\) përputhen: parabashkësia e \(B\) nën \(f\) është e barabartë me shëmbëllimin e \(B\) nën funksionin e anasjelltë. Vërtet, për \(x\in X\) kemi \(f(x)\in B\) atëherë dhe vetëm atëherë kur \(x=f^{-1}(y)\) për ndonjë \(y\in B\) (përkatësisht \(y=f(x)\)).

Shembulli 1.15 (Parabashkësi dhe shëmbëllime, hap pas hapi). Le të jetë \(f\colon\R\to\R\), \(f(x)=x^{2}\).

  1. (a)\(f^{-1}([1,4])\). Kushti \(x\in f^{-1}([1,4])\) është \(1\le x^{2}\le4\). Meqë \(x^{2}=|x|^{2}\) dhe funksioni \(t\mapsto t^{2}\) është rritës në \([0,\infty)\), ky kusht është i barasvlershëm me \(1\le|x|\le2\), pra me \(-2\le x\le-1\) ose \(1\le x\le2\). Prandaj \[ f^{-1}([1,4])=[-2,-1]\cup[1,2]. \]
  2. (b)\(f^{-1}\bigl((-\infty,0)\bigr)=\varnothing\), sepse \(x^{2}\ge0\) për çdo \(x\). Parabashkësia është boshe pikërisht kur \(B\cap f(X)=\varnothing\).
  3. (c)\(f([-1,2])\). Në \([-1,0]\) vlerat e \(x^{2}\) mbushin \([0,1]\), ndërsa në \([0,2]\) mbushin \([0,4]\) (funksioni është i vazhdueshëm dhe monoton në secilin nga këto intervale). Prandaj \(f([-1,2])=[0,1]\cup[0,4]=[0,4]\). Vini re se \(f([-1,2])\neq\bigl[f(-1),f(2)\bigr]=[1,4]\): vlera më e vogël \(0\) merret në pikën e brendshme \(x=0\).
Grafiku i parabolës y baras x në katror; brezi horizontal nga y baras 1 deri y baras 4 dhe segmentet nga minus 2 deri minus 1 dhe nga 1 deri 2 në boshtin x.
Figura 1.4. Parabashkësia \(f^{-1}([1,4])=[-2,-1]\cup[1,2]\) për \(f(x)=x^{2}\): pikat e boshtit \(Ox\) (segmentet e trasha) shëmbëllimet e të cilave bien në brezin e hijezuar \(1\le y\le4\). Figura është vizatuar në shkallë të saktë.

Teorema 1.16 (Parabashkësitë ruajnë veprimet). Le të jetë \(f\colon X\to Y\), \(B,C\subseteq Y\) dhe \((B_i)_{i\in I}\) një familje nënbashkësish të \(Y\). Atëherë \begin{align*} f^{-1}\Bigl(\bigcup_{i\in I}B_i\Bigr)&=\bigcup_{i\in I}f^{-1}(B_i), \tag{1.3}\\ f^{-1}\Bigl(\bigcap_{i\in I}B_i\Bigr)&=\bigcap_{i\in I}f^{-1}(B_i), \tag{1.4}\\ f^{-1}(B\setminus C)&=f^{-1}(B)\setminus f^{-1}(C),\qquad\text{në veçanti}\quad f^{-1}(Y\setminus B)=X\setminus f^{-1}(B). \tag{1.5} \end{align*} Për më tepër, nëse \(g\colon Y\to Z\) dhe \(D\subseteq Z\), atëherë \((g\circ f)^{-1}(D)=f^{-1}\bigl(g^{-1}(D)\bigr)\).

Vërtetim. Le të jetë \(x\in X\). Për (1.3): \begin{align*} x\in f^{-1}\Bigl(\bigcup_{i}B_i\Bigr) &\iff f(x)\in\bigcup_{i}B_i \iff \exists\, i:\ f(x)\in B_i\\ &\iff \exists\, i:\ x\in f^{-1}(B_i) \iff x\in\bigcup_{i}f^{-1}(B_i). \end{align*} Barazimi (1.4) vërtetohet me të njëjtin varg ekuivalencash, duke zëvendësuar kuantorin \(\exists\) me \(\forall\) (për \(I=\varnothing\) të dyja anët janë \(X\), sipas Vërejtjes 1.4 të zbatuar në \(Y\) dhe në \(X\)). Për (1.5): \begin{align*} x\in f^{-1}(B\setminus C) &\iff f(x)\in B\ \text{dhe}\ f(x)\notin C\\ &\iff x\in f^{-1}(B)\ \text{dhe}\ x\notin f^{-1}(C) \iff x\in f^{-1}(B)\setminus f^{-1}(C). \end{align*} Rasti i veçantë përftohet për \(B=Y\), sepse \(f^{-1}(Y)=X\). Së fundi, \[ x\in(g\circ f)^{-1}(D)\iff g(f(x))\in D\iff f(x)\in g^{-1}(D)\iff x\in f^{-1}\bigl(g^{-1}(D)\bigr). \]

Për shëmbëllimet situata është ndryshe: ato ruajnë bashkimet, por jo prerjet.

Teorema 1.17 (Shëmbëllimet). Le të jetë \(f\colon X\to Y\), \(A\subseteq X\), \(B\subseteq Y\) dhe \((A_i)_{i\in I}\) një familje nënbashkësish të \(X\). Atëherë:

  1. (a)\(f\bigl(\bigcup_{i\in I}A_i\bigr)=\bigcup_{i\in I}f(A_i)\);
  2. (b)\(f\bigl(\bigcap_{i\in I}A_i\bigr)\subseteq\bigcap_{i\in I}f(A_i)\); nëse \(f\) është injektiv dhe \(I\neq\varnothing\), vlen barazimi;
  3. (c)\(f\bigl(f^{-1}(B)\bigr)=B\cap f(X)\subseteq B\), me barazim \(f\bigl(f^{-1}(B)\bigr)=B\) për çdo \(B\) kur \(f\) është syrjektiv;
  4. (d)\(A\subseteq f^{-1}\bigl(f(A)\bigr)\), me barazim kur \(f\) është injektiv.

Vërtetim. (a) \(y\in f\bigl(\bigcup_i A_i\bigr)\) atëherë dhe vetëm atëherë kur \(y=f(x)\) për ndonjë \(x\) që i përket ndonjë \(A_i\); kjo është e barasvlershme me ekzistencën e një \(i\) të tillë që \(y\in f(A_i)\), pra me \(y\in\bigcup_i f(A_i)\).

(b) Nëse \(y\in f\bigl(\bigcap_i A_i\bigr)\), atëherë \(y=f(x)\) me \(x\in A_i\) për çdo \(i\); pra \(y\in f(A_i)\) për çdo \(i\). Le të jetë tani \(f\) injektiv, \(I\neq\varnothing\) dhe \(y\in\bigcap_i f(A_i)\). Për çdo \(i\) ekziston \(x_i\in A_i\) me \(f(x_i)=y\). Nga injektiviteti, \(x_i=x_j\) për çdo \(i,j\in I\); meqë \(I\neq\varnothing\), ky element i përbashkët \(x\) ekziston, i përket çdo \(A_i\) dhe plotëson \(f(x)=y\). Pra \(y\in f\bigl(\bigcap_i A_i\bigr)\).

(c) Nëse \(y\in f\bigl(f^{-1}(B)\bigr)\), atëherë \(y=f(x)\) me \(f(x)\in B\), pra \(y\in B\cap f(X)\). Anasjelltas, nëse \(y\in B\cap f(X)\), atëherë \(y=f(x)\) për ndonjë \(x\in X\), dhe \(f(x)=y\in B\) jep \(x\in f^{-1}(B)\); pra \(y\in f\bigl(f^{-1}(B)\bigr)\). Kur \(f\) është syrjektiv, \(f(X)=Y\) dhe \(B\cap f(X)=B\).

(d) Nëse \(x\in A\), atëherë \(f(x)\in f(A)\), pra \(x\in f^{-1}(f(A))\). Le të jetë \(f\) injektiv dhe \(x\in f^{-1}(f(A))\). Atëherë \(f(x)=f(a)\) për ndonjë \(a\in A\), dhe injektiviteti jep \(x=a\in A\).

Vërejtje 1.18 (Pse kërkohet \(I\neq\varnothing\)). Për \(I=\varnothing\) kemi \(f\bigl(\bigcap_{i\in\varnothing}A_i\bigr)=f(X)\), ndërsa \(\bigcap_{i\in\varnothing}f(A_i)=Y\) (prerja e familjes boshe merret në bashkësinë universale \(Y\)). Këto janë të barabarta vetëm kur \(f\) është syrjektiv. Pra pa kushtin \(I\neq\varnothing\) pohimi (b) do të ishte i gabuar, p.sh. për përfshirjen injektive \(f\colon[0,1]\to\R\), \(f(x)=x\).

Shembulli 1.19 (Kundërshembuj). Le të jetë \(f\colon\R\to\R\), \(f(x)=x^{2}\).

  1. (a)Për \(A=[-1,0]\) dhe \(B=[0,1]\): \(f(A\cap B)=f(\{0\})=\{0\}\), ndërsa \(f(A)\cap f(B)=[0,1]\cap[0,1]=[0,1]\). Përfshirja në Teoremën 1.17(b) është strikte.
  2. (b)Për \(A=[0,1]\): \(f^{-1}(f(A))=f^{-1}([0,1])=[-1,1]\neq A\).
  3. (c)Për \(B=[-1,1]\): \(f(f^{-1}(B))=f([-1,1])=[0,1]\neq B\).

Vërejtje 1.20 (Vërejtje metodike). Barazimi për shëmbëllimin e bashkimit vlen pa asnjë kusht mbi \(f\). Për shëmbëllimin e prerjes, injektiviteti është kusht i mjaftueshëm për barazimin, por jo i domosdoshëm për një familje të caktuar: për \(f(x)=x^{2}\), \(A=[0,1]\) dhe \(B=[0,2]\) kemi \(f(A\cap B)=[0,1]=f(A)\cap f(B)\), megjithëse \(f\) nuk është injektiv. Barazimi për të gjitha çiftet \(A,B\) është i barasvlershëm me injektivitetin (Ushtrimi 1.9).

Drejt topologjisë. Funksioni \(f\colon\R\to\R\) është i vazhdueshëm në kuptimin e Analizës atëherë dhe vetëm atëherë kur \(f^{-1}(U)\) është e hapur për çdo \(U\) të hapur; ky pohim do të vërtetohet në kapitullin për vazhdueshmërinë dhe do të shërbejë si përkufizim i vazhdueshmërisë ndërmjet hapësirave topologjike. Teorema 1.16 siguron që ky përkufizim të jetë i pajtueshëm me aksiomat e topologjisë, sepse parabashkësitë ruajnë bashkimet, prerjet dhe komplementet, ndërsa barazimi për përbërjen jep menjëherë vazhdueshmërinë e përbërjes së dy funksioneve të vazhdueshëm. Shëmbëllimet, që nuk ruajnë prerjet, nuk do të përdoren për këtë qëllim.

1.3. Kardinaliteti dhe numërueshmëria

Për \(n\in\N\) shënojmë \(\{1,\dots,n\}=\{k\in\N:\ k\le n\}\).

Përkufizimi 1.21. Bashkësitë \(A\) dhe \(B\) kanë të njëjtin kardinalitet, dhe shkruajmë \(|A|=|B|\), nëse ekziston një bijeksion \(A\to B\). Bashkësia \(A\) quhet

Vërejtje 1.22. Disa autorë e përdorin termin “e numërueshme” vetëm për bashkësitë e pafundme të numërueshme; në këtë libër bashkësitë e fundme janë gjithashtu të numërueshme. Relacioni \(|A|=|B|\) është refleksiv (\(\id_A\) është bijeksion), simetrik (funksioni i anasjelltë i një bijeksioni është bijeksion, Teorema 1.12) dhe kalimtar (përbërja e dy bijeksioneve është bijeksion). Prandaj, nëse \(|A|=|B|\) dhe \(B\) është e numërueshme, edhe \(A\) është e numërueshme. Përdorim gjithashtu faktin elementar se çdo nënbashkësi e një bashkësie të fundme është e fundme.

Shembulli 1.23.

  1. (a)Funksioni \(n\mapsto2n\) është bijeksion nga \(\N\) në bashkësinë e numrave natyrorë çift. Kështu një bashkësi e pafundme mund të ketë të njëjtin kardinalitet me një nënbashkësi të vërtetë të saj.
  2. (b)Bashkësia \(\Z\) është e pafundme e numërueshme. Funksioni \[ h\colon\N\to\Z,\qquad h(n)=\begin{cases}\dfrac{n}{2}, & n\ \text{çift},\\[2mm] -\dfrac{n-1}{2}, & n\ \text{tek},\end{cases} \] i rendit numrat e plotë si \(0,1,-1,2,-2,3,-3,\dots\) dhe është bijektiv. Vërtet, \(h\) i çon numrat çift në numrat e plotë pozitivë dhe numrat tek në numrat e plotë jopozitivë, dhe në secilën nga këto dy klasa është injektiv; për syrjektivitetin, \(k>0\) merret nga \(n=2k\), ndërsa \(k\le0\) merret nga \(n=1-2k\).

Lema 1.24. Çdo nënbashkësi \(S\subseteq\N\) është e numërueshme.

Vërtetim. Nëse \(S\) është e fundme, nuk kemi çfarë të vërtetojmë. Le të jetë \(S\) e pafundme. Përkufizojmë me induksion \[\begin{gathered}s_1=\min S,\\ s_{k+1}=\min\bigl(S\setminus\{s_1,\dots,s_k\}\bigr),\end{gathered}\] ku minimumi ekziston sepse çdo nënbashkësi jo boshe e \(\N\) ka element më të vogël, dhe \(S\setminus\{s_1,\dots,s_k\}\neq\varnothing\) sepse \(S\) është e pafundme. Vargu \((s_k)\) është rreptësisht rritës: \(s_{k+1}\) është minimumi i një bashkësie që përmbahet në atë, minimumi i së cilës është \(s_k\), dhe \(s_{k+1}\neq s_k\). Pra \(k\mapsto s_k\) është injektiv dhe, me induksion, \(s_k\ge k\).

Për syrjektivitetin, le të jetë \(s\in S\). Meqë \(s_s\ge s\), ekziston indeksi më i vogël \(k\) me \(s_k\ge s\). Nëse \(s_k>s\), atëherë \(s_j<s\) për çdo \(j<k\), prandaj \(s\in S\setminus\{s_1,\dots,s_{k-1}\}\) dhe \(s_k=\min\bigl(S\setminus\{s_1,\dots,s_{k-1}\}\bigr)\le s\), kundërshti. Pra \(s_k=s\), dhe \(k\mapsto s_k\) është bijeksion \(\N\to S\).

Lema 1.25 (Kriteri i numërueshmërisë). Për një bashkësi jo boshe \(A\), pohimet e mëposhtme janë të barasvlershme:

  1. (i)\(A\) është e numërueshme;
  2. (ii)ekziston një injeksion \(A\to\N\);
  3. (iii)ekziston një syrjeksion \(\N\to A\).

Vërtetim. (i)\(\Rightarrow\)(iii). Nëse \(A=\{a_1,\dots,a_n\}\) është e fundme (me \(a_k\) të ndryshëm), marrim \(g(k)=a_k\) për \(k\le n\) dhe \(g(k)=a_n\) për \(k>n\). Nëse \(A\) është e pafundme e numërueshme, si \(g\) marrim një bijeksion \(\N\to A\).

(iii)\(\Rightarrow\)(ii). Le të jetë \(g\colon\N\to A\) syrjektiv. Për çdo \(a\in A\), bashkësia \(g^{-1}(\{a\})\) është jo boshe; përkufizojmë \(h(a)=\min g^{-1}(\{a\})\). Atëherë \(g(h(a))=a\), prandaj nga \(h(a)=h(a')\) rrjedh \(a=g(h(a))=g(h(a'))=a'\). Pra \(h\colon A\to\N\) është injektiv. Vini re se këtu nuk bëhet asnjë zgjedhje arbitrare: minimumi përcaktohet në mënyrë të vetme.

(ii)\(\Rightarrow\)(i). Nëse \(h\colon A\to\N\) është injektiv, atëherë \(h\) është bijeksion nga \(A\) në \(h(A)\subseteq\N\). Sipas Lemës 1.24, \(h(A)\) është e numërueshme, dhe sipas Vërejtjes 1.22 e tillë është edhe \(A\).

Rrjedhimi 1.26. Çdo nënbashkësi e një bashkësie të numërueshme është e numërueshme.

Vërtetim. Le të jetë \(B\subseteq A\), me \(A\) të numërueshme dhe \(B\neq\varnothing\) (bashkësia boshe është e fundme). Sipas Lemës 1.25 ekziston një injeksion \(h\colon A\to\N\); kufizimi i tij në \(B\) është injeksion \(B\to\N\), dhe përsëri sipas Lemës 1.25, \(B\) është e numërueshme.

Teorema 1.27. Bashkësia \(\N\times\N\) është e pafundme e numërueshme. Më saktë, funksioni \[\tag{1.6} \varphi\colon\N\times\N\to\N,\qquad \varphi(m,n)=2^{m-1}(2n-1), \] është bijeksion.

Vërtetim. Syrjektiviteti. Le të jetë \(k\in\N\) dhe \(a\ge0\) eksponenti më i madh i tillë që \(2^{a}\) e plotpjesëton \(k\) (ai ekziston, sepse \(2^{a}\le k\) për çdo pjesëtues të tillë). Atëherë \(b=\frac{k}{2^{a}}\) është numër natyror tek, pra \(b=2n-1\) për ndonjë \(n\in\N\), dhe \(k=\varphi(a+1,n)\).

Injektiviteti. Le të jetë \(2^{a}b=2^{a'}b'\) me \(b,b'\) tek dhe, për shembull, \(a<a'\). Atëherë \(b=2^{a'-a}b'\) është çift, kundërshti. Pra \(a=a'\), prandaj \(b=b'\). Duke kaluar te \(m=a+1\) dhe \(2n-1=b\), nga \(\varphi(m,n)=\varphi(m',n')\) rrjedh \((m,n)=(m',n')\).

Rrjetë pikash (m, n) me numrat rendorë 1 deri 15 të vendosur sipas diagonaleve.
Figura 1.5. Përshkimi diagonal i \(\N\times\N\): çiftet \((m,n)\) vizitohen sipas diagonaleve \(m+n=2,3,4,\dots\), dhe brenda çdo diagonaleje sipas rritjes së \(m\): \((1,1),(1,2),(2,1),(1,3),(2,2),(3,1),\dots\) Në çdo pikë është shënuar numri rendor i çiftit; diagonalet janë hijezuar. Ky përshkim jep një bijeksion tjetër \(\N\to\N\times\N\), të ndryshëm nga funksioni (1.6); të dy tregojnë të njëjtin përfundim.

Rrjedhimi 1.28. Nëse \(A\) dhe \(B\) janë të numërueshme, atëherë edhe \(A\times B\) është e numërueshme.

Vërtetim. Nëse \(A=\varnothing\) ose \(B=\varnothing\), atëherë \(A\times B=\varnothing\). Përndryshe, sipas Lemës 1.25 ekzistojnë syrjeksionet \(g\colon\N\to A\) dhe \(h\colon\N\to B\). Funksioni \((m,n)\mapsto\bigl(g(m),h(n)\bigr)\) është syrjeksion \(\N\times\N\to A\times B\), dhe përbërja e tij me bijeksionin \(\varphi^{-1}\colon\N\to\N\times\N\) (Teorema 1.27) është syrjeksion \(\N\to A\times B\). Përfundimi rrjedh nga Lema 1.25.

Teorema 1.29 (Bashkimi i numërueshëm). Le të jetë \(I\) një bashkësi e numërueshme dhe, për çdo \(i\in I\), \(A_i\) një bashkësi e numërueshme. Atëherë \(\bigcup_{i\in I}A_i\) është e numërueshme.

Vërtetim. Le të jetë \(U=\bigcup_{i\in I}A_i\). Nëse \(U=\varnothing\), nuk kemi çfarë të vërtetojmë. Përndryshe, bashkësia \(J=\{i\in I:\ A_i\neq\varnothing\}\) është jo boshe dhe, sipas Rrjedhimit 1.26, e numërueshme; gjithashtu \(U=\bigcup_{i\in J}A_i\). Sipas Lemës 1.25 ekziston një syrjeksion \(u\colon\N\to J\) dhe, për çdo \(i\in J\), ekziston një syrjeksion \(\N\to A_i\). Zgjedhim për çdo \(i\in J\) një syrjeksion të tillë \(g_i\colon\N\to A_i\). Përkufizojmë \[ G\colon\N\times\N\to U,\qquad G(m,n)=g_{u(m)}(n). \] Funksioni \(G\) është syrjektiv: nëse \(x\in U\), atëherë \(x\in A_i\) për ndonjë \(i\in J\); ekziston \(m\) me \(u(m)=i\) dhe \(n\) me \(g_i(n)=x\), pra \(G(m,n)=x\). Atëherë \(G\circ\varphi^{-1}\colon\N\to U\) është syrjeksion dhe, sipas Lemës 1.25, \(U\) është e numërueshme.

Vërejtje 1.30 (Aksioma e zgjedhjes së numërueshme). Në vërtetimin e mësipërm, për çdo \(i\in J\) zgjodhëm njëkohësisht një syrjeksion \(g_i\) nga bashkësia jo boshe e të gjitha syrjeksioneve \(\N\to A_i\). Për një familje të numërueshme bashkësish të çfarëdoshme, kjo zgjedhje e njëkohshme justifikohet nga aksioma e zgjedhjes së numërueshme; dihet se, pa ndonjë formë të aksiomës së zgjedhjes, Teorema 1.29 nuk mund të vërtetohet vetëm nga aksiomat e tjera të teorisë së bashkësive. Kur numërimet e bashkësive \(A_i\) jepen shprehimisht, si në Rrjedhimin 1.31, nuk nevojitet asnjë zgjedhje.

Rrjedhimi 1.31. Bashkësia \(\Q\) e numrave racionalë është e pafundme e numërueshme.

Vërtetim. Funksioni \[ r\colon\Z\times\N\to\Q,\qquad r(p,q)=\frac{p}{q}, \] është syrjektiv, sepse çdo numër racional shkruhet si \(\frac{p}{q}\) me \(p\in\Z\) dhe \(q\in\N\). Bashkësia \(\Z\times\N\) është e numërueshme sipas Shembullit 1.23 dhe Rrjedhimit 1.28, ku syrjeksionet janë dhënë shprehimisht. Duke përbërë, përftojmë një syrjeksion \(\N\to\Q\), dhe sipas Lemës 1.25 \(\Q\) është e numërueshme. Ajo është e pafundme, sepse \(\N\subseteq\Q\).

Për argumentin diagonal na nevojitet një fakt nga Analiza Matematike për paraqitjen dhjetore.

Fakt nga Analiza 1.32 (Paraqitja dhjetore kanonike). Çdo \(x\in(0,1)\) shkruhet në mënyrë të vetme në trajtën \[\begin{gathered}x=\sum_{k=1}^{\infty}\frac{d_k}{10^{k}}=0{,}d_1d_2d_3\dots,\\ d_k\in\{0,1,\dots,9\},\end{gathered}\] ku vargu i shifrave \((d_k)\) nuk është përfundimisht i barabartë me \(9\) (pra nuk ekziston \(K\) me \(d_k=9\) për çdo \(k\ge K\)). Kjo paraqitje quhet kanonike. Anasjelltas, çdo varg shifrash që nuk është përfundimisht \(9\) dhe që nuk ka të gjitha shifrat \(0\) është paraqitja kanonike e një numri të vetëm në \((0,1)\). Kushti për shifrat \(9\) është i domosdoshëm, sepse, për shembull, \(0{,}1999\dots=0{,}2000\dots\).

Teorema 1.33 (Cantor). Intervali \((0,1)\) është i panumërueshëm.

Vërtetim. Supozojmë të kundërtën. Meqë \((0,1)\neq\varnothing\), sipas Lemës 1.25 ekziston një syrjeksion \(g\colon\N\to(0,1)\). Shkruajmë çdo \(g(n)\) në paraqitjen kanonike \[\begin{gathered}g(n)=0{,}d_{n1}\,d_{n2}\,d_{n3}\dots\\ (n\in\N).\end{gathered}\] Përkufizojmë vargun e shifrave \[ c_n=\begin{cases}4, & d_{nn}\neq4,\\ 5, & d_{nn}=4,\end{cases} \qquad\text{dhe}\qquad y=0{,}c_1c_2c_3\dots \] Shifrat e \(y\) janë vetëm \(4\) ose \(5\); prandaj vargi i tyre nuk është përfundimisht \(9\) dhe nuk ka të gjitha shifrat \(0\). Sipas Faktit 1.32, \(y\in(0,1)\) dhe \(0{,}c_1c_2c_3\dots\) është paraqitja kanonike e \(y\). Për çdo \(n\in\N\), shifra e \(n\)-të e paraqitjes kanonike të \(y\) është \(c_n\neq d_{nn}\), ndërsa shifra e \(n\)-të e paraqitjes kanonike të \(g(n)\) është \(d_{nn}\). Meqë paraqitja kanonike është e vetme, \(y\neq g(n)\). Kjo vlen për çdo \(n\), prandaj \(y\notin g(\N)\), në kundërshtim me syrjektivitetin e \(g\).

Tabelë me shifrat d_nm të numrave g(1) deri g(4); shifrat diagonale janë në kuadrat.
Figura 1.6. Argumenti diagonal i Cantor-it. Shifrat diagonale \(d_{nn}\) (në kuadrat) ndryshohen; numri \(y\) që përftohet ndryshon nga \(g(n)\) në shifrën e \(n\)-të.

Rrjedhimi 1.34. Bashkësitë \(\R\) dhe \(\R\setminus\Q\) janë të panumërueshme.

Vërtetim. Nëse \(\R\) do të ishte e numërueshme, sipas Rrjedhimit 1.26 e tillë do të ishte edhe nënbashkësia e saj \((0,1)\), në kundërshtim me Teoremën 1.33. Nëse \(\R\setminus\Q\) do të ishte e numërueshme, atëherë \(\R=\Q\cup(\R\setminus\Q)\) do të ishte bashkim i dy bashkësive të numërueshme, pra e numërueshme sipas Teoremës 1.29 (për një familje me dy bashkësi nuk nevojitet aksioma e zgjedhjes), kundërshti.

Argumenti diagonal ka edhe një formë të përgjithshme, që vlen për çdo bashkësi.

Teorema 1.35 (Cantor, forma e përgjithshme). Për çdo bashkësi \(X\) nuk ekziston asnjë syrjeksion \(X\to\Pfuq(X)\), ku \(\Pfuq(X)\) është bashkësia e të gjitha nënbashkësive të \(X\). Në veçanti, \(\Pfuq(\N)\) është e panumërueshme.

Vërtetim. Le të jetë \(F\colon X\to\Pfuq(X)\) një funksion çfarëdo dhe \(D=\{x\in X:\ x\notin F(x)\}\in\Pfuq(X)\). Nëse \(D=F(x_0)\) për ndonjë \(x_0\in X\), atëherë \(x_0\in D\iff x_0\notin F(x_0)\iff x_0\notin D\), kundërshti. Pra \(D\notin F(X)\) dhe \(F\) nuk është syrjektiv. Për \(X=\N\), nëse \(\Pfuq(\N)\) do të ishte e numërueshme, sipas Lemës 1.25 do të ekzistonte një syrjeksion \(\N\to\Pfuq(\N)\).

Drejt topologjisë. Familja e intervaleve \((p,q)\) me \(p,q\in\Q\) dhe \(p<q\) është e numërueshme, sepse ajo është shëmbëllimi i një nënbashkësie të \(\Q\times\Q\) nën funksionin që çiftit \((p,q)\) i shoqëron intervalin me skaje \(p\) dhe \(q\) (Rrjedhimet 1.28, 1.31 dhe Lema 1.25). Në Ushtrimin 1.13 tregohet se çdo bashkësi e hapur e \(\R\) është bashkim intervalesh të kësaj familjeje; kjo do të thotë se topologjia e zakonshme e \(\R\) ka bazë të numërueshme. Gjithashtu, \(\Q\) është e numërueshme dhe e dendur në \(\R\), ndërsa \(\R\) është e panumërueshme: dendësia dhe kardinaliteti janë veti të ndryshme. Teorema 1.35 tregon se një topologji në \(X\), si nënbashkësi e \(\Pfuq(X)\), mund të jetë “shumë më e madhe” se vetë \(X\).

1.4. Përmbledhje dhe gabime të zakonshme

NocioniRezultati kryesorKu përdoret më vonë
Familjet e indeksuaraLigjet e De Morganit (T. 1.7); familja boshe (V. 1.4)Aksiomat e topologjisë; bashkësitë e mbyllura
ParabashkësiaRuan bashkimin, prerjen, komplementin dhe përbërjen (T. 1.16)Vazhdueshmëria
ShëmbëllimiRuan bashkimin; prerjen vetëm me injektivitet (T. 1.17)Funksionet e hapura dhe të mbyllura
Numërueshmëria\(\N\times\N\), \(\Z\), \(\Q\) të numërueshme; bashkimi i numërueshëm (T. 1.29)Bazat e numërueshme; hapësirat separabël
Panumërueshmëria\((0,1)\), \(\R\), \(\Pfuq(\N)\) (T. 1.33, T. 1.35)Krahasimi i kardinaliteteve

Gabime të zakonshme.

  1. 1.Ngatërrimi i parabashkësisë me funksionin e anasjelltë. Shënimi \(f^{-1}(B)\) ka kuptim për çdo funksion (Vërejtja 1.14).
  2. 2.Barazimi \(f(A\cap B)=f(A)\cap f(B)\) pa injektivitet. Në përgjithësi vlen vetëm përfshirja \(\subseteq\) (Shembulli 1.19).
  3. 3.Prerja e pafundme e bashkësive të hapura trajtohet si e hapur. Shembulli 1.6 e hedh poshtë këtë.
  4. 4.Harrimi i pikave skajore. Për shembull, \(\bigcup_{n}\left[\frac{1}{n},2-\frac{1}{n}\right]\) është \((0,2)\) dhe jo \([0,2]\).
  5. 5.Vërtetimi i barazimit të dy bashkësive me një përfshirje të vetme. Duhen të dyja përfshirjet, ose një varg ekuivalencash si në Teoremën 1.7.
  6. 6.Ngatërrimi i dendësisë me panumërueshmërinë. \(\Q\) është e dendur në \(\R\), por e numërueshme.
  7. 7.Paraqitjet dhjetore jokanonike në argumentin e Cantor-it. Pa kushtin e Faktit 1.32, dy paraqitje të ndryshme mund të japin të njëjtin numër.

1.5. Ushtrime të zgjidhura për seminar

Shkarko PDF-në

Çdo ushtrim (në kornizë) pasohet menjëherë nga zgjidhja e plotë. Zgjidhja fillon me metodën, pra me idenë që e drejton arsyetimin, dhe vazhdon hap pas hapi; fundi i saj shënohet me \(\square\). Rekomandohet që studenti ta mbulojë zgjidhjen, të shkruajë zgjidhjen e vet dhe vetëm pastaj ta krahasojë.

Ushtrimet janë ndarë në tre nivele: bazë (zbatim i drejtpërdrejtë i përkufizimeve), mesatar (familje të pafundme, kardinalitet, përbërje funksionesh) dhe i avancuar (vërtetime me karakterizime të plota).

Niveli bazë

Ushtrimi 1.1. Për \(A=(-3,2]\) dhe \(B=[0,4)\) në \(\R\), gjeni \(A\cap B\), \(A\cup B\), \(A\setminus B\) dhe \(B\setminus A\).

Zgjidhja

Metoda. Shqyrtojmë veçmas pjesët e brendshme të intervaleve dhe pikat skajore.

Pikat skajore janë \(-3,0,2,4\). Kemi \(-3\notin A\), \(0\in A\cap B\), \(2\in A\cap B\), \(4\notin B\).

  1. (1)\(A\cap B\): pikat që plotësojnë njëkohësisht \(-3<x\le2\) dhe \(0\le x<4\), pra \(0\le x\le2\): \(A\cap B=[0,2]\).
  2. (2)\(A\cup B\): pikat që plotësojnë të paktën njërin kusht, pra \(-3<x<4\): \(A\cup B=(-3,4)\).
  3. (3)\(A\setminus B\): \(-3<x\le2\) dhe jo \(0\le x<4\); meqë \(x\le2<4\), kushti i dytë bëhet \(x<0\): \(A\setminus B=(-3,0)\).
  4. (4)\(B\setminus A\): \(0\le x<4\) dhe jo \(-3<x\le2\); meqë \(x\ge0>-3\), kushti i dytë bëhet \(x>2\): \(B\setminus A=(2,4)\).

Ushtrimi 1.2. Për \(f\colon\R\to\R\), \(f(x)=x^{2}\), gjeni \(f^{-1}([4,16])\), \(f^{-1}\bigl((1,9]\bigr)\), \(f^{-1}\bigl([-4,-1]\bigr)\) dhe \(f([-3,2])\).

Zgjidhja

Metoda. Kalojmë nga kushti për \(x^{2}\) te kushti për \(|x|\); për shëmbëllimin, e ndajmë intervalin në pjesë ku funksioni është monoton.

  • \(4\le x^{2}\le16\iff2\le|x|\le4\), pra \(f^{-1}([4,16])=[-4,-2]\cup[2,4]\).
  • \(1<x^{2}\le9\iff1<|x|\le3\), pra \(f^{-1}\bigl((1,9]\bigr)=[-3,-1)\cup(1,3]\).
  • \(x^{2}\ge0>-1\) për çdo \(x\), pra \(f^{-1}\bigl([-4,-1]\bigr)=\varnothing\).
  • Në \([-3,0]\) funksioni zbret nga \(9\) në \(0\), ndërsa në \([0,2]\) rritet nga \(0\) në \(4\). Prandaj \(f([-3,2])=[0,9]\cup[0,4]=[0,9]\).

Ushtrimi 1.3. Vërtetoni me metodën e elementit se për çdo \(A,B,C\subseteq X\): \[\begin{gathered}A\setminus B=A\cap B^{c}\quad \text{dhe}\\ A\setminus(B\cup C)=(A\setminus B)\cap(A\setminus C).\end{gathered}\]

Zgjidhja

Metoda. Metoda e elementit; barazimi i dytë nxirret nga i pari dhe nga ligjet e De Morganit.

Për \(x\in X\): \(x\in A\setminus B\iff x\in A\) dhe \(x\notin B\iff x\in A\) dhe \(x\in B^{c}\iff x\in A\cap B^{c}\). Për barazimin e dytë, duke përdorur të parin dhe Teoremën 1.7: \[ A\setminus(B\cup C)=A\cap(B\cup C)^{c}=A\cap(B^{c}\cap C^{c})=(A\cap B^{c})\cap(A\cap C^{c})=(A\setminus B)\cap(A\setminus C). \]

Ushtrimi 1.4. Le të jetë \(f\colon\R\to\R\), \(f(x)=\dfrac{1}{1+x^{2}}\). Gjeni \(f(\R)\), \(f^{-1}\left(\left[\frac{1}{2},1\right]\right)\) dhe \(f^{-1}\left(\left(0,\frac{1}{2}\right)\right)\). A është \(f\) injektiv? A është syrjektiv?

Zgjidhja

Metoda. Meqë \(1+x^{2}>0\), mosbarazimet mund të shumëzohen me \(1+x^{2}\) pa ndryshuar kahun.

Bashkësia e vlerave. Për çdo \(x\) kemi \(1+x^{2}\ge1\), prandaj \(0<f(x)\le1\), pra \(f(\R)\subseteq(0,1]\). Anasjelltas, për \(y\in(0,1]\) barazimi \(\frac{1}{1+x^{2}}=y\) është i barasvlershëm me \(x^{2}=\frac{1}{y}-1\ge0\), që ka zgjidhjen \(x=\sqrt{\frac{1}{y}-1}\). Pra \(f(\R)=(0,1]\).

Parabashkësitë. Meqë \(1+x^{2}>0\): \(\frac{1}{2}\le\frac{1}{1+x^{2}}\le1\iff1+x^{2}\le2\iff x^{2}\le1\), pra \(f^{-1}\left(\left[\frac{1}{2},1\right]\right)=[-1,1]\). Ngjashëm, \(0<\frac{1}{1+x^{2}}<\frac{1}{2}\iff x^{2}>1\), pra \(f^{-1}\left(\left(0,\frac{1}{2}\right)\right)=(-\infty,-1)\cup(1,\infty)\).

Vetitë. \(f\) nuk është injektiv, sepse \(f(-1)=f(1)=\frac{1}{2}\), dhe nuk është syrjektiv, sepse \(f(\R)=(0,1]\neq\R\).

Niveli mesatar

Ushtrimi 1.5. Gjeni \[\begin{gathered}\bigcup_{n=1}^{\infty}\left(\frac{1}{n},\,1-\frac{1}{n}\right)\quad \text{dhe}\\ \bigcap_{n=1}^{\infty}\left(1-\frac{1}{n},\,1+\frac{1}{n}\right).\end{gathered}\]

Zgjidhja

Metoda. Përfshirje në të dy drejtimet; për pikat e brendshme përdorim vetinë e Arkimedit.

Bashkimi është \((0,1)\). Çdo interval \(\left(\frac{1}{n},1-\frac{1}{n}\right)\) përmbahet në \((0,1)\) (për \(n=1,2\) ai është bosh). Anasjelltas, për \(0<x<1\) zgjedhim \(n\in\N\) me \(n>\max\left\{\frac{1}{x},\frac{1}{1-x}\right\}\); atëherë \(\frac{1}{n}<x\) dhe \(\frac{1}{n}<1-x\), pra \(\frac{1}{n}<x<1-\frac{1}{n}\).

Prerja është \(\{1\}\). Pika \(1\) i përket çdo intervali. Nëse \(x\neq1\), sipas vetisë së Arkimedit ekziston \(n\) me \(\frac{1}{n}\le|x-1|\); atëherë \(x\notin\left(1-\frac{1}{n},1+\frac{1}{n}\right)\).

Ushtrimi 1.6. Jepni një familje të numërueshme bashkësish të mbyllura në \(\R\) bashkimi i së cilës nuk është i mbyllur. Shpjegoni lidhjen me Shembullin 1.6 dhe Teoremën 1.7.

Zgjidhja

Metoda. Ndërtojmë kundërshembullin si “pasqyrë” të Shembullit 1.6, duke kaluar në komplemente.

Le të jetë \(F_n=\left[\frac{1}{n},1\right]\), \(n\in\N\). Çdo \(F_n\) është e mbyllur. Bashkimi është \((0,1]\): çdo \(x\in(0,1]\) i përket \(F_n\) për \(n\ge\frac{1}{x}\), ndërsa \(0\) nuk i përket asnjë \(F_n\). Bashkësia \((0,1]\) nuk është e mbyllur, sepse komplementi i saj \((-\infty,0]\cup(1,\infty)\) nuk është i hapur: asnjë interval \((-\varepsilon,\varepsilon)\) nuk përmbahet në të. Lidhja: sipas Teoremës 1.7, \(\bigl(\bigcup_n F_n\bigr)^{c}=\bigcap_n F_n^{c}\); kështu ky shembull është “pasqyra” e Shembullit 1.6: prerja e pafundme e bashkësive të hapura \(F_n^{c}\) nuk është e hapur.

Ushtrimi 1.7. Vërtetoni se intervalet \((0,1)\), \((a,b)\) (për \(a<b\)) dhe \((1,\infty)\) kanë të njëjtin kardinalitet, duke ndërtuar bijeksione të qarta.

Zgjidhja

Metoda. Ndërtojmë funksione rreptësisht monotone dhe gjejmë shprehimisht funksionin e anasjelltë.

\((0,1)\) dhe \((a,b)\). Funksioni \(u(x)=a+(b-a)x\) është bijeksion \((0,1)\to(a,b)\): ai është rreptësisht rritës (pra injektiv), dhe për \(y\in(a,b)\) numri \(x=\frac{y-a}{b-a}\in(0,1)\) plotëson \(u(x)=y\).

\((0,1)\) dhe \((1,\infty)\). Funksioni \(v(x)=\frac{1}{x}\) është bijeksion \((0,1)\to(1,\infty)\): për \(0<x<1\) kemi \(\frac{1}{x}>1\); ai është rreptësisht zbritës (pra injektiv); për \(y>1\), numri \(x=\frac{1}{y}\in(0,1)\) plotëson \(v(x)=y\). Sipas kalimtarisë (Vërejtja 1.22), të tre intervalet kanë të njëjtin kardinalitet; sipas Teoremës 1.33 ata janë të panumërueshëm.

Ushtrimi 1.8. Le të jenë \(f\colon\R\to\R\), \(f(x)=x+1\), dhe \(g\colon\R\to\R\), \(g(x)=x^{2}\). Gjeni \((g\circ f)^{-1}([0,4])\) në dy mënyra: drejtpërdrejt dhe duke përdorur barazimin \((g\circ f)^{-1}(D)=f^{-1}\bigl(g^{-1}(D)\bigr)\).

Zgjidhja

Metoda. Llogaritje e drejtpërdrejtë dhe kontroll me formulën për parabashkësinë e përbërjes.

Drejtpërdrejt. \((g\circ f)(x)=(x+1)^{2}\), dhe \(0\le(x+1)^{2}\le4\iff|x+1|\le2\iff-3\le x\le1\). Pra \((g\circ f)^{-1}([0,4])=[-3,1]\).

Me përbërje. \(g^{-1}([0,4])=\{t:\ t^{2}\le4\}=[-2,2]\), dhe \(f^{-1}([-2,2])=\{x:\ -2\le x+1\le2\}=[-3,1]\). Të dy mënyrat japin të njëjtin rezultat, siç pohon Teorema 1.16.

Niveli i avancuar

Ushtrimi 1.9. Le të jetë \(f\colon X\to Y\). Vërtetoni se \(f(A\cap B)=f(A)\cap f(B)\) për çdo \(A,B\subseteq X\) atëherë dhe vetëm atëherë kur \(f\) është injektiv.

Zgjidhja

Metoda. Drejtimi i lehtë rrjedh nga Teorema 1.17; për drejtimin tjetër zgjedhim bashkësi me nga një element.

(\(\Leftarrow\)) Nëse \(f\) është injektiv, barazimi rrjedh nga Teorema 1.17(b) për \(I=\{1,2\}\).

(\(\Rightarrow\)) Supozojmë se barazimi vlen për çdo \(A,B\) dhe le të jenë \(x_1,x_2\in X\) me \(f(x_1)=f(x_2)\). Marrim \(A=\{x_1\}\) dhe \(B=\{x_2\}\). Atëherë \(f(A)\cap f(B)=\{f(x_1)\}\neq\varnothing\), prandaj edhe \(f(A\cap B)\neq\varnothing\), pra \(A\cap B\neq\varnothing\). Kjo do të thotë \(x_1=x_2\), dhe \(f\) është injektiv.

Ushtrimi 1.10. Le të jetë \(f\colon X\to Y\). Vërtetoni se \(f\bigl(f^{-1}(B)\bigr)=B\) për çdo \(B\subseteq Y\) atëherë dhe vetëm atëherë kur \(f\) është syrjektiv.

Zgjidhja

Metoda. Përdorim barazimin \(f\bigl(f^{-1}(B)\bigr)=B\cap f(X)\) të Teoremës 1.17(c).

(\(\Leftarrow\)) Nëse \(f\) është syrjektiv, \(f(X)=Y\) dhe \(B\cap f(X)=B\). (\(\Rightarrow\)) Për \(B=Y\), hipoteza jep \(f(X)=f\bigl(f^{-1}(Y)\bigr)=Y\), pra \(f\) është syrjektiv.

Ushtrimi 1.11. Vërtetoni se çdo familje intervalesh të hapura jo boshe në \(\R\), dy nga dy të pandërprera, është e numërueshme.

Zgjidhja

Metoda. Çdo intervali i shoqërojmë, pa asnjë zgjedhje arbitrare, një numër racional; intervalet e ndryshme marrin numra të ndryshëm.

Le të jetë \(\mathcal{J}\) një familje e tillë. Sipas Rrjedhimit 1.31 fiksojmë një numërim \(q_1,q_2,q_3,\dots\) të \(\Q\). Çdo interval i hapur jo bosh \(J\) përmban numra racionalë, sepse \(\Q\) është e dendur në \(\R\); le të jetë \(k(J)=\min\{k\in\N:\ q_k\in J\}\). Nëse \(J\neq J'\), atëherë \(J\cap J'=\varnothing\), prandaj \(q_{k(J)}\neq q_{k(J')}\) dhe \(k(J)\neq k(J')\). Pra \(J\mapsto k(J)\) është injeksion \(\mathcal{J}\to\N\), dhe sipas Lemës 1.25 familja \(\mathcal{J}\) është e numërueshme. Vini re se nuk u përdor aksioma e zgjedhjes: indeksi \(k(J)\) përcaktohet si minimum.

Ushtrimi 1.12. Vërtetoni se bashkësia \(\mathcal{F}\) e të gjitha nënbashkësive të fundme të \(\N\) është e numërueshme. Krahasoni këtë rezultat me Teoremën 1.35.

Zgjidhja

Metoda. Kodojmë çdo bashkësi të fundme me një numër të shkruar në sistemin binar.

Çdo nënbashkësi e fundme \(S\subseteq\N\) i shoqërojmë numrin \(\beta(S)=\sum_{k\in S}2^{k-1}\) (me \(\beta(\varnothing)=0\)). Sipas unicitetit të paraqitjes binare të numrave të plotë jonegativë, \(\beta\) është bijeksion nga \(\mathcal{F}\) në \(\{0\}\cup\N\): bashkësia \(S\) është pikërisht bashkësia e pozicioneve \(k\) ku shifra binare e \(\beta(S)\) (e numëruar nga \(1\)) është \(1\). Funksioni \(S\mapsto\beta(S)+1\) është atëherë bijeksion \(\mathcal{F}\to\N\), pra \(\mathcal{F}\) është e pafundme e numërueshme. Krahasimi: \(\mathcal{F}\) është e numërueshme, ndërsa \(\Pfuq(\N)\) është e panumërueshme (Teorema 1.35); pra “shumica” e nënbashkësive të \(\N\) janë të pafundme.

Ushtrimi 1.13. Le të jetë \(\mathcal{B}=\{(p,q):\ p,q\in\Q,\ p<q\}\). Vërtetoni se \(\mathcal{B}\) është e numërueshme dhe se çdo bashkësi e hapur \(U\subseteq\R\) është bashkim i elementeve të \(\mathcal{B}\) që përmbahen në \(U\).

Zgjidhja

Metoda. Numërueshmëria nxirret nga \(\Q\times\Q\); barazimi i bashkësive vërtetohet me përfshirje në dy drejtimet.

Numërueshmëria. Funksioni që çiftit \((p,q)\in\Q\times\Q\) me \(p<q\) i shoqëron intervalin e hapur me skaje \(p\) dhe \(q\) është syrjeksion mbi \(\mathcal{B}\). Bashkësia \(\Q\times\Q\) është e numërueshme (Rrjedhimet 1.28 dhe 1.31), prandaj e tillë është edhe nënbashkësia e çifteve me \(p<q\) (Rrjedhimi 1.26); përbërja jep një syrjeksion \(\N\to\mathcal{B}\), dhe sipas Lemës 1.25 \(\mathcal{B}\) është e numërueshme.

Bashkimi. Le të jetë \(U\) e hapur dhe \(V\) bashkimi i të gjitha intervaleve \((p,q)\in\mathcal{B}\) me \((p,q)\subseteq U\). Qartë \(V\subseteq U\). Anasjelltas, le të jetë \(x\in U\). Ekziston \(\varepsilon>0\) me \((x-\varepsilon,x+\varepsilon)\subseteq U\). Meqë \(\Q\) është e dendur në \(\R\), ekzistojnë \(p,q\in\Q\) me \(x-\varepsilon<p<x<q<x+\varepsilon\). Atëherë \(x\in(p,q)\subseteq(x-\varepsilon,x+\varepsilon)\subseteq U\), pra \(x\in V\). Kështu \(U=V\).

1.6. Pyetje për vetëkontroll

Pyetjet e mëposhtme nuk kanë zgjidhje të shkruar; secila i referohet një rezultati të kapitullit dhe mund të përdoret për diskutim në seminar.

  1. 1.Pse aksiomat e topologjisë kërkojnë mbyllje ndaj prerjeve të fundme dhe jo ndaj prerjeve të çfarëdoshme?
  2. 2.Cili është dallimi ndërmjet parabashkësisë \(f^{-1}(B)\) dhe funksionit të anasjelltë \(f^{-1}\)?
  3. 3.Në cilat kushte shëmbëllimi i prerjes është i barabartë me prerjen e shëmbëllimeve?
  4. 4.Si ndërtohet një bijeksion ndërmjet \(\N\times\N\) dhe \(\N\)?
  5. 5.Pse argumenti diagonal përdor paraqitje dhjetore kanonike?
  6. 6.Si lidhet numërueshmëria e \(\Q\) me bazat e numërueshme në \(\R\)?

Lidhja me Kapitullin 2. Dy veti të bashkësive të hapura në \(\R\) që u përdorën në këtë kapitull, bashkimi i çfarëdoshëm i të hapurave është i hapur dhe prerja e fundme e tyre është e hapur, ndërsa prerja e pafundme mund të mos jetë e hapur (Shembulli 1.6), bëhen në Kapitullin 2 aksiomat e përkufizimit të hapësirës topologjike. Ligjet e De Morgan-it (Teorema 1.7) japin aty dualitetin ndërmjet bashkësive të hapura dhe të mbyllura, kurse parabashkësitë përgatisin përkufizimin e vazhdueshmërisë.

Kuiz vetëvlerësimi

9 pyetje që kontrollojnë kuptimin e koncepteve: pyetje me alternativa, pohime “e vërtetë / e gabuar”, kundërshembuj dhe interpretim formulash. Pas çdo përgjigjeje shfaqet shpjegimi, edhe për alternativën e gabuar që keni zgjedhur, me referencë te teksti. Kuizi është për praktikë dhe mund të riprovohet sa herë të doni.

E vërtetë apo e gabuar?

1. Parabashkësia \(f^{-1}(B)\) ka kuptim vetëm kur \(f\) është bijektiv.

Zgjidhni përgjigjen e saktë

2. Sa është \(\bigcup_{n=1}^{\infty}\left[\frac{1}{n},\,2-\frac{1}{n}\right]\)?

E vërtetë apo e gabuar?

3. Prerja e çdo familjeje bashkësish të hapura në \(\R\) është e hapur.

Zgjidhni përgjigjen e saktë

4. Për \(f(x)=x^{2}\), \(A=[-1,0]\) dhe \(B=[0,1]\), cili pohim është i vërtetë?

Zgjidhni përgjigjen e saktë

5. Për \(f\colon X\to Y\) dhe \(B\subseteq Y\), me çfarë është e barabartë \(f^{-1}(Y\setminus B)\)?

E vërtetë apo e gabuar?

6. \(\Q\) është e numërueshme, megjithëse është e dendur në \(\R\).

Zgjidhni përgjigjen e saktë

7. Cila nga bashkësitë e mëposhtme është e panumërueshme?

Zgjidhni përgjigjen e saktë

8. Pse argumenti diagonal i Cantor-it përdor paraqitjen dhjetore kanonike (pa varg të pafundëm 9-shash)?

Zgjidhni përgjigjen e saktë

9. Çfarë nevojitet, në rastin e përgjithshëm, për të vërtetuar se bashkimi i një familjeje të numërueshme bashkësish të numërueshme është i numërueshëm?

Literatura

  1. [1]P. R. Halmos, Naive Set Theory, Van Nostrand, Princeton, 1960.
  2. [2]J. R. Munkres, Topology, botimi i 2-të, Prentice Hall, Upper Saddle River, 2000.
  3. [3]S. Willard, General Topology, Addison-Wesley, Reading, 1970.

Shënim. Syllabus-i i lëndës referon edhe tekstin E. Hoxha, Topologjia e përgjithshme. Të dhënat e botimit të këtij teksti nuk u verifikuan dot; ai do të përfshihet në listën e mësipërme pas verifikimit bibliografik.

© 2026 Prof. As. Dr. Siditë Duraj · Material mësimor universitar · Universiteti i Shkodrës “Luigj Gurakuqi”